www.dadabhagwan.org

Table of Contents

મે ૨૦૧૬ -દાદાવાણી-ગુજરાતી

સંપાદકીય

જ્ઞાનીની દ્રષ્ટિએ સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર

લાયકાત કેળવીએ ક્વૉલિફાઈડ પેરેન્ટ્સની

સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર એટલે ?

નબળાઈ ના દેખાય એ જ ક્વૉલિફિકેશન

ક્વૉલિફાઈડ મા કેવી રીતે થવું ?

ગુસ્સામાં છૂપી મા-બાપની નબળાઈ

કહેવું-ના કહેવું બેઉ ગુનો

આપણો ક્રોધ બંધ તો છોકરાનો ક્રોધ બંધ

સમજણરૂપી સાધારણ ટકોર વાળે બાળકને

પૂર્વગ્રહ વગર વઢેલું કામનું

ચિઢાઈને નવી લોન ના લેશો

કચકચ કરતા મૌન કેળવવું સારું

સમાધાનપૂર્વક કાર્ય કરો

હેન્ડલ ગ્લાસ વિથ કેર

ન દુભવો કોઈના અહંકારને

સખ્તાઈ નહીં, એનું નામ બાપ

છોકરારૂપી અરીસામાં જડે ભૂલ પોતાની

દ્વેષ સામે પ્રેમ, અંતે શૂન્ય શેષ

છોકરાં છે આપણું થર્મોમીટર

સુધારવાની આવડત હોય તો સુધારો

મા-બાપના મતભેદ રખડાવે છોકરાને

છોકરાની દલીલબાજી, એ પોતાનું જ રિએક્શન

લઢો પણ એકાંતમાં, ના છૂટકે

બાપ ‘બાપ’ થવા જાય, ત્યાં છે પ્રોબ્લેમ

સ્વીકારો પ્લસ-માઈનસની સિસ્ટમ

ભયથી ભડકે ભૂલકાં

ધાકથી નહીં, વાતચીતથી મન થાય ખુલ્લું

સમતા-કરુણાથી ઉકલે ગૂંચ

ફ્રેન્ડશીપથી સુધરે બાળકો

બાળકોને ઘરમાં જ માન આપો

ફ્રેન્ડ બનવા મા-બાપે અપનાવવી આ કળા

સમજણની કાઉન્ટર પુલી

કાઉન્ટર પુલી મૂકી થવું એડજસ્ટ

સમજાવીને કામ લો

ડિસીપ્લિન લાવવા ખપે આપણી ડિસીપ્લિન

આપણું જોઈ જોઈને બાળકો શીખશે

વણમાગી સલાહ આપવી નહીં

ડ્યુટી બાઉન્ડ ફરજો અદા કરો

છોકરાંને કેળવવા પોતે કેળવાવું જોઈએ

ઝાટકીને પણ સમજાવે જવાબદારી

મા-બાપના ગાંડપણે છોકરાં ગાંડા

આજનો યુવાવર્ગ નિખાલસ

બરકત વગરના જ સુધરશે

આજનું જનરેશન હેલ્ધી માઈન્ડવાળું

પ્રેમ વગરના મા-બાપ

સર્ટિફાઈડ મા-બાપ, જ્ઞાન પછી

એ છે લેણ-દેણ, ન સગાઈ

(પા.૧)

(પા.૨)

(પા.૩)

મે  ૨૦૧૬ -દાદાવાણી-ગુજરાતી

જ્ઞાનીની દ્રષ્ટિએ સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર

સંપાદકીય

પારિવારિક જીવનમાં મા-બાપ છોકરાંનો વ્યવહાર આદર્શ કેમ બને તે માટે બધા દિનરાત મથતા હોય છે. પણ આ કળિકાળમાં તો વાત વાતમાં મા-બાપ છોકરાં વચ્ચે મતભેદ થતા જોવામાં આવે છે ત્યારે ખરેખર દુઃખની લાગણી થાય ! આમ રાગ-દ્વેષની વચ્ચે ઝોલા ખાતો મા-બાપ અને છોકરાંનો વ્યવહાર દરેક કાળમાં હોય છે ! આ કાળમાં દ્વેષનો વ્યવહાર વિશેષ જોવામાં આવે છે.

અપેક્ષાની દોડમાં મોટા ભાગના મા-બાપની ફરિયાદો હોય છે કે છોકરાં અમારું સાંભળતા નથી, ભણતા નથી, સામા થાય છે, બગડી ગયા છે ત્યારે એમને પરમ પૂજ્ય દાદા ભગવાન (દાદાશ્રી) ટકોર કરે છે, કઈ કૉલેજમાંથી મા-બાપ થવાનું સર્ટિફિકેટ લીધું હતું ? સંસ્કાર આપવા માટે સંસ્કાર સિંચનનું જ્ઞાન હોવું જોઈએ ને ? સંસ્કારી જ બીજાને સંસ્કારી બનાવી શકે ! ‘અનસર્ટિફાઈડ ફાધર્સ એન્ડ મધર્સ !’ આવા કડક વેણો મા-બાપ માટે જ્ઞાનીને કહેવા પડે, તે કંઈ અમસ્તા જ કહેતા હશે ?

ત્યારે મા-બાપને પ્રશ્ન થાય છે કે અમે ક્વૉલિફાઈડ છીએ કે નહીં તે કેવી રીતે સમજાય ? ત્યારે દાદાશ્રી કહે છે, છોકરાના તમારી સાથેના વર્તન પરથી તમારી ક્વૉલિફિકેશનનું માપ નીકળે છે. રોજિંદા જીવનમાં જે મૂંઝવણો ઊભી થાય છે, જેમ કે છોકરાના ક્રોધને અટકાવવા શું કરવું ? છોકરાને ટકોર કરાય, વઢાય, મરાય ? ભણવામાં ડલ હોત તો કેવી રીતે ભણાવવા ? મોડા ઉઠનાર છોકરાને કઈ રીતે સુધારવા ? છોકરા જોડે વ્યવહારમાં મનમેળ તૂટી જાય તો કઈ રીતે મેળ પાડવો ? બાળકોના મૂળ સંસ્કાર મા-બાપ પર નિર્ભર છે. બાળક એટલે અંતે મા-બાપનો અરીસો છે. જો બાળક તમારા વિરોધમાં છે તો મૂળ એ તમારી જ ભૂલ છે.

પ્રસ્તુત અંકમાં બાળકોની સાયકૉલોજી સમજાવતા દાદાશ્રી કહે છે કે બાળકને આગ્રહપૂર્વક જે ના કરવાનું કહે, તે એ જ પહેલા કરે. આમ સામસામે અહંકાર ટકરાય છે. દાદાશ્રી આજની જનરેશન માટે સુંદર શોધખોળ કરી છે કે આજનો યુવાવર્ગ હેલ્ધી માઈન્ડવાળો છે. નવી જ જાતનું ચોખ્ખું મન લાવ્યા છે. એમના મોહમાં મસ્ત રહે પણ કષાયો ઓછા, મમતા ઓછી, તેજોદ્વેષ એવા અપલક્ષણોથી દૂર, ભણેલા પણ ગણતર ઓછું.

વળી આ જનરેશન ગેપ, બે પેઢીના અંતરને પૂરવા મા-બાપે જ પહેલ કરવી પડે. જે નહીં થવાને કારણે મતભેદ, મનભેદ ચાલ્યા જ કરે છે. છતાં દાદાશ્રીની આગવી વ્યવહાર કળાથી છોકરાંઓને ઘડવા હોય તો સરળતાથી ઘડી શકાય એમ છે. પ્રસ્તુત સંકલનમાં સમાયેલી જ્ઞાનીની સમજ, મા-બાપને તેમના બાળકો સાથે આદર્શ વ્યવહાર પ્રસ્થાપિત કરવા માટે મદદરૂપ બની રહેશે એજ અભ્યર્થના.

~ જય સચ્ચિદાનંદ

(પા. ૪)

જ્ઞાનીની દ્રષ્ટિએ સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર

લાયકાત કેળવીએ ક્વૉલિફાઈડ પેરેન્ટ્સની

પ્રશ્નકર્તા : મા-બાપ તરીકે આપણા જે એક્સ્પેક્ટેશન (અપેક્ષાઓ) હોય, એ પ્રમાણે ચાઈલ્ડ (બાળક) બીહેવ (વર્તન) ના કરતું હોય અને એને આપણે એ પ્રમાણે કરવાનું કહેવા છતાંય ના કરતું હોય, તો કઈ રીતે એને કંટ્રોલ કરીએ ?

દાદાશ્રી : એ મા-બાપ થતાં ના આવડે ત્યારે આવી ભાંજગડ પડે. (આપણે) બાપ થવાની લાયકાત ધરાવતા નથી એટલે છોકરા સાંભળતા નથી. આપણે લાયકાત કેળવીને બાપ થવું હતું પહેલેથી. એ ભણવું ના જોઈએ, ભઈ ?

પ્રશ્નકર્તા : ભણવું જોઈએ ને !

દાદાશ્રી : એ જવાબદારી નહીં ?

પ્રશ્નકર્તા : જવાબદારી ખરીને !

દાદાશ્રી : એટલે છોકરાં સાચવવા તો બહુ મુશ્કેલી છે ! આ છોકરાંની જવાબદારી તો બહુ મોટી છે. પણ લોકો આમાં ક્વૉલિફાઈડ થતા નથી ને, એમનેય છોકરાઓ થઈ જાય છે. ક્વૉલિફિકેશન લીધા પછી બાપ થવું જોઈએ. આ ડૉક્ટરેય ક્વૉલિફાઈડ હોય છે કે અન્ક્વૉલિફાઈડ હોય ?

પ્રશ્નકર્તા : ક્વૉલિફાઈડ.

દાદાશ્રી : તો ફાધર થવામાં અન્ક્વૉલિફાઈડ ?

પ્રશ્નકર્તા : ક્વૉલિફાઈડ છે કે નહીં, એ નક્કી કોણ કરે ?

દાદાશ્રી : છોકરાંની જોડે આવું વર્તન થાય એટલે ક્વૉલિફાઈડ નહીં જ ને ! છોકરાંને સાચવતાં ના આવડે, છોકરાં બગડી જાય, તો આપણે ક્વૉલિફાઈડ નથી એ વાત નક્કી થઈ ગઈ ને ! તમને કેમ લાગે છે? કેમ બોલતાં નથી ? કંઈક ક્વૉલિફિકેશન જોઈએ કે ના જોઈએ ? પછી છોકરાઓ આવાં જ થઈ જાય ને ! એટલે મારે કહેવું પડ્યું, ફાધર થવાની લાયકાતનું સર્ટિફિકેટ લેવું ને પછી પૈણવું જોઈએ.

સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર એટલે ?

પ્રશ્નકર્તા : ‘સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર’ની વ્યાખ્યા શું ?

દાદાશ્રી : હૃદય સ્પર્શતી વાણી જો કોઈ બાપ કે મા છોકરાને કહે એ સર્ટિફાઈડ ફાધર-મધર કહેવાય.

‘અન્સર્ટિફાઈડ’ મા-બાપ એટલે પોતાનાં છોકરાં પોતાના કહ્યા પ્રમાણે ચાલે નહીં, પોતાનાં છોકરાં પોતાના ઉપર ભાવ રાખે નહીં, હેરાન કરે ! તે મા-બાપ ‘અન્સર્ટિફાઈડ’ જ કહેવાય ને ?

સર્ટિફાઈડ ફાધર હોય ત્યાં એના છોકરા કેવાં હોય ? આમ છોકરાં કૂદાકૂદ કરતા હોય એવું હોય ? એવું ના હોય !

પ્રશ્નકર્તા : સર્ટિફાઈડ ફાધર્સ-મધર્સના છોકરાં કેવા હોય ?

દાદાશ્રી : સંસ્કારી હોય એ. એના ઘરમાં બાપ ગમે તે બોલે તોય છોકરો કહેશે, ‘ના, મારાથી ના બોલાય. પૂજ્ય છે મારા !’

પ્રશ્નકર્તા : ક્વૉલિફાઈડ પેરેન્ટ્સ થવા માટેનું ક્વૉલિફિકેશન મળે ક્યાં ?

દાદાશ્રી : એ તો મારી પાસે આવે તો હું એને શીખવાડી દઉં. કારણ કે ભૂલ કાઢનાર (ભાંગનાર) હું છું ને ! કોઈ પુસ્તકમાં એવું નહીં લખ્યું કે અન્ક્વૉલિફાઈડ ફાધર્સ એન્ડ અન્ક્વૉલિફાઈડ મધર્સ. તે આ ઈન્ડિયામાં બધા પૂછવા આવે છે,

(પા. ૫)

કે અમને પોતાને સમજણ પહોંચતી નથી કે અમે અન્ક્વૉલિફાઈડ છીએ, તો હવે અમારે ક્વૉલિફાઈડ કેવી રીતે થવાય ? તે અમે સમજાવી દઈએ કે એમની સાથે કેવી રીતે વર્તન રાખવું, કેવી રીતે નહીં ! આમ ગમે તેમ થઈને બેઠા છો અને પાછા એમ કહે છે, હું ધણી... મૂઆ, આ તમારા વેતા જુઓ ! ધણી છો તે પેલી ગાંઠતી તો છે નહીં ! એનો ઑ (પ્રભાવ) પડવો જોઈએ આમ ! ધણીનો તો ઑ પડવો જોઈએ. બોલ્યા વગર ઑ પડવો જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : આ ‘અન્સર્ટિફાઈડ’ ‘ફાધર’ અને ‘મધર’ થઈ ગયાં છે એટલે આ ‘પઝલ’ ઊભું થાય છે ?

દાદાશ્રી : હા, નહીં તો છોકરાં આવાં હોય જ નહીં, છોકરાં કહ્યાગરાં હોય. આ તો મા-બાપ જ ઠેકાણાં વગરનાં છે ! જમીન એવી છે, બીજ એવું છે, માલ રાશી છે ! ઉપરથી કહે કે ‘મારાં છોકરાં મહાવીર જેવા પાકવાના છે !’ મહાવીર જેવા તે પાકતા હશે ? મહાવીરની મા તો કેવી હોય ! બાપ વાંકા-ચૂકાં હોય તો ચાલે, પણ મા કેવી હોય !

(ક્વૉલિફાઈડ) ફાધર તો ક્યારે થઈ શકે ? ભગવાન મહાવીરનું વિજ્ઞાન સમજે ત્યારે ફાધર થઈ શકે. (ક્વૉલિફાઈડ) ફાધર થવું એ તો કેટલા ગુણો હોય અને કેટલી જવાબદારી છે ! આ તો ફાધર થઈ બેઠા અને છોકરાની જોડે કચ, કચ, કચ. આખો દહાડો કકળાટ, કકળાટ, કકળાટ. અલ્યા મૂઆ, આ તે કંઈ માણસ છો ? એમ ગમે તેમ ફાધર-મધર થઈ ગયા એ ચાલી શકે ?

નબળાઈ ના દેખાય એ જ ક્વૉલિફિકેશન

પ્રશ્નકર્તા : તો શું ક્વૉલિફિકેશન જોઈએ ?

દાદાશ્રી : ક્વૉલિફિકેશન તો, આપણામાં નબળાઈ ઉત્પન્ન ન થવી જોઈએ. અને જો નબળાઈ થાય તો આપણને પોતાને જ થાય. બીજા કોઈને, છોકરાઓનેય હરકત ન થવી જોઈએ એવી રીતે જીવવાનું. છોકરાને કેવી રીતે એની નર્સરી કરવી જોઈએ, એ બધું ભાન હોવું જોઈએ. એમને એમ મા-બાપ થઈ ગયા ! એના કરતાં તો કૂતરા-કૂતરીઓના મા-બાપ સારા હોય છે કે વઢંવઢા નહીં કોઈ દહાડોય. ના ફાવે તો છૂટા. આ તો બાપ જાણે કે ‘આખી દુનિયાનો હું જ્ઞાની છું’ ને એવી રીતે છોકરાને વઢે છે. ‘મારું સાચું ને તને તો સમજણ નથી’, કહે છે. આ અક્કલનો કોથળો, બાપ આવ્યો તે !

પ્રશ્નકર્તા : દરેક ફાધર એવી રીતના વર્તન કરતો હોય એવું માની લેવાનું કંઈ કારણ નથી.

દાદાશ્રી : એવું માની લેવામાં કારણ નથી પણ માની લો, હું એના ઘરમાં આવું, ચાર દહાડા રહું તો બધું ખબર પાડી દઉં. આ તો બધું ઠીક છે, આ પોલંપોલ ચાલ્યા કરે છે. સહુસહુના કર્મના ઉદયે બધું ચાલ્યા કરે છે. એટલે એમ જાણે છે કે મારે લીધે આ છોકરું મોટું થયું છે ! જીવન તો એવું હોવું જોઈએ કે પોતાની નબળાઈ ના દેખાવી જોઈએ. ક્રોધ-માન-માયા-લોભ રૂપી નબળાઈઓ ન દેખાવી જોઈએ.

‘અન્સર્ટિફાઈડ મધર’ને પેટે છોકરાં જન્મ્યાં છે, તેમાં એ શું કરે ? વીસ-પચીસ વર્ષનો થાય એટલે એ બાપ થઈ જાય. પણ હજી એનો જ બાપ એના માટે બૂમો પાડતો હોય ! આ તો રામ આશરે (અજાણતા) ‘ફાધર’ થઈ જાય છે ! આમાં છોકરાનો શો વાંક છે ? આ તો ‘અન્ક્વૉલિફાઈડ ફાધર અને અન્ક્વૉલિફાઈડ મધર.’ ક્વૉલિફિકેશન જોઈએ કંઈ. અહીં ક્વૉલિફાઈડ થઈને પછી છોકરાં થાય છે લોકોને ? ફાધરની કોલેજમાં ગયા પછી, આ પાસ થયા પછી થાય છે ? કોલેજમાં પાસ નહીં થયેલા આ લોકો ? ખરી રીતે પહેલાં ટેસ્ટિંગ કરાવીને, ‘સર્ટિફિકેટ’ મેળવીને પછી જ પરણવાની છૂટ હોવી જોઈએ. પરીક્ષામાં પાસ થયા વગર, ‘સર્ટિફિકેટ’ વગર ‘ગવર્મેન્ટ’માંય નોકરીએ લેતા

(પા.૬)

નથી, તો આમાં ‘સર્ટિફિકેટ’ વગર પૈણાવાય શી રીતે ? પરીક્ષા આપીને પાસ થવું જોઈએ. પરીક્ષા ના આપવી જોઈએ ? કારકુનમાંય પરીક્ષા લીધા વગર, પાસ થયા વગર નથી પેસવા દેતા. તે બાપ થવા દેવાય એને ? જેનાં છોકરાં વડાપ્રધાન થવાના, એને વગર સર્ટિફિકેટે બાપ થવા દેવાય ? આવું હોવું જોઈએ ? કારકુનેય ભણેલા ખોળે, નહીં ? સર્ટિફિકેટ જોઈએ ને ! આમાં સર્ટિફિકેટ નહીં ? નો સર્ટિફિકેટ ? અને જેની વડાપ્રધાન કરતાં વધારે રિસ્પોન્સિબિલિટી છોકરાંને કેળવવાની છે એમાં સર્ટિફિકેટ નહીં ?

આ મા કે બાપ તરીકેની જવાબદારી દેશના વડાપ્રધાન તરીકેની જવાબદારી કરતાંય વધારે છે, વડાપ્રધાન કરતાંય ઊંચું પદ છે.

ક્વૉલિફાઈડ મા કેવી રીતે થવું ?

પ્રશ્નકર્તા : તો (ક્વૉલિફાઈડ) મા કેમ થવું, એની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી જોઈએ ?

દાદાશ્રી : (એ તો એવું છે ને, એક તો આપણને મા થતાં જ આવડતું નથી.) વઢંવઢા થાય ત્યારે શું કરવું, છોકરું રડે ત્યારે શું કરવું, એ બધી કળા જાણવી જોઈએ ને ! ધીબ ધીબ કરીએ એ તો...

પ્રશ્નકર્તા : નથી કરવું એ, જાણવાની ઈચ્છા છે કે મા કેમ થવું ?

દાદાશ્રી : છોકરું હઠે ચઢે ને આપણે હઠે ચઢીએ તો શું થાય ?

પ્રશ્નકર્તા : મા હઠે ચઢે ને છોકરું હઠે ચઢે, તો સરવાળે છોકરું ટિપાય.

દાદાશ્રી : ના, પણ એનો અર્થ જ નહીં ને ! એટલે છોકરાની હઠ ભાંગવી જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : કેવી રીતે ભાંગવી ?

દાદાશ્રી : એની પ્રકૃતિ જેમાં રાજી થતી હોય, થોડી વાર ગલીપચી કરવી ને રાજી કરવા પછી ગાડું ચાલુ થઈ ગયું. પછી આડાઈ જતી રહી. આડાઈ આવે તેટલા પૂરતું ગલીપચી કરી લેવી પડે.

પ્રશ્નકર્તા : પણ છોકરો આડો હોય, તો આપણે શું કરવું એમ ?

દાદાશ્રી : પણ આડાને જ આવું કરવું પડે ને ! ગલીપચી કરીને એક વાર સીધું કરીએ પછી ચાલ્યા કરે. પણ આ તો વધારે આડા બનાવે છે લોકો. એની જોડે પોતેય આડા થાય. પેલું તો છોકરો ના બોલે ને તો મા પણ ના બોલે.

પ્રશ્નકર્તા : હા, મોઢું ચઢાવી દે.

દાદાશ્રી : મોઢું ચઢાવે. એટલે આ તો મા થવાનાં લક્ષણ જ ન્હોય ને! લોકોનું જોઈ જોઈને, પેલી ધીબતી હોય એટલે આય ધીબે. છોકરું ચોરી કરી લાવ્યું, એટલે પેલી ધીબે તો આય ધીબે અને પાછી કહે શું, મારી કૂખ વગોવી ! ત્યારે એ હતી જ એવી, સારી જ ક્યાં હતી? તારી કૂખ તે અમથી ‘વગોવી વગોવી’ બોલે છે તું ! સારી હોય તો આ જન્મે ક્યાંથી આવા પવિત્ર પુરુષો ? સારી હોય તો વગોવે ખરું ? અને કળિયુગમાં તો એવો જ માલ આવે ! કોણે કહ્યું હતું કે કળિયુગ સુધી બેસી રહેજો ? આ કળિયુગમાં તો છોકરાં અને એ બધું વેરભાવે આવે છે. કેવું આવે છે ? વેર વાળવા માટે.

પ્રશ્નકર્તા : વેર વાળવા માટે આવે છે, એને જ પ્રેમ કરવાનો !

દાદાશ્રી : એની જોડે ફરી વેર ના બંધાય એવી રીતે જેમ તેમ કરીને નિવેડો લાવવાનો. સત્યુગમાં બધે પ્રેમભાવે આવતા હતા. એટલે બેન, જેમ તેમ કરીને નિવેડો લાવવાનો. આપણે છોકરાંઓને તો સારા સંસ્કાર આપીએ, સારું એ કરીએ તો કંઈક રાગે પડે ! જો સંસ્કારની સારી

(પા.૭)

જગ્યા હોય તો તેડી જઈએ તો ત્યાં રાગે પડે. એવું છે ને, ગુલાબના છોડને જો માવજત કરવાની અક્કલ હોય તો ગુલાબનો છોડ ખરેખરો ખીલી ઊઠે અને અક્કલ ના હોય તો મહિના સુધી પાણી રેડવાનું ભૂલી જાય, એટલે પછી એ સૂકાઈ જાય.

ગુસ્સામાં છૂપી મા-બાપની નબળાઈ

પ્રશ્નકર્તા : અમે તો છોકરાંને કહીએ છીએ કે ભઈ, સવારે વહેલા ઊઠો, વહેલા ભણો. પણ આજના છોકરાઓ બધા જ મોડા ઊઠે, સૂર્યવંશી ! છોકરો દસ વાગતા સુધી ઊંઘી રહેતો હોય, તો મને ગુસ્સો આવે અને તેને હું વ્યાજબી ગણું છું. હવે આ રોજની જ ટસલ ઘરમાં થયા કરે છે.

દાદાશ્રી : હા, પણ ગુસ્સો આવે તો પછી છોકરો માને નહીં. જો ગુસ્સો ના આવતો હોય તો છોકરો તમારું માન્ય રાખે. તમારી નબળાઈ દેખે એટલે એ છોકરો શું જાણે કે આમનો સ્વભાવ જ એવો છે, વિચિત્ર સ્વભાવવાળા છે અને બહાર લોકોને કહેય ખરો કે ‘મારા ફાધર એટલા વિચિત્ર સ્વભાવના છે, કે વાત વાતમાં ચાઢિયાં કરે છે. એ તો બાપ પ્રભાવશાળી હોવો જોઈએ. બાપ છોકરા જોડે ગુસ્સે ના થાય ને, તો છોકરો કહ્યા પ્રમાણે ચાલે જ. આ તો ગુસ્સે થાય તે નબળાઈ દેખે છે ને એટલે ભડકે છે કે આ ક્યાં ફસાયો હું અહીં ! આવા મા-બાપ ક્યાં મળ્યા ! એવું બધું ઠસાય મનમાં. મને છોકરા કહી દે છે, કે અમારા મા-બાપ તો સાવ કંડમ (નકામા) છે ! આપણે કંડમ નહીં રહેવું જોઈએ. આપણે બિલકુલ કરેક્ટ રહેવું જોઈએ, એટલે નબળાઈ ના ઉત્પન્ન થાય. નબળાઈ ઊભી થતી હોય તો એના કરતાં નહીં કહેવું સારું, એક જગ્યાએ બેસી રહેવું અને કહ્યાથી સુધરતો નથી. નબળાઈ હોય ત્યાં સુધી સુધરે જ નહીં. ત્યાં સુધી તો પેલો તમારા દેખાવ ખાતર કરે, પણ પાછળથી મનમાં ભાવ અવળો કરે. છોકરાંઓને આ સમજાવી-પટાવીને કામ લેવું પડે.

એની પ્રકૃતિ જુદી, તે મોડો ઊઠે ને કામ વધારે કરે ને આ અક્કરમી ચાર વાગ્યાનો ઊઠ્યો હોય તોય કશું ના કરે. હુંય દરેક કામમાં હંમેશાં ‘લેટ’ (મોડો) હતો. સ્કૂલમાંય ઘંટ સાંભળ્યા પછીથી ઘેરથી નીકળતો અને કાયમ માસ્તરનો કકળાટ સાંભળતો ! હવે માસ્તરને શી ખબર કે મારી પ્રકૃતિ શું છે ? દરેકનું ‘રસ્ટન’ જુદું, ‘પીસ્ટન’ જુદું જુદું હોય.

પ્રશ્નકર્તા : સમાજની વ્યવસ્થા પણ જાળવી રાખવી પડે, નહીં તો એ અવ્યવસ્થિત ના થાય ?

દાદાશ્રી : ના, એ સમાજની વ્યવસ્થા જાળવી ન કહેવાય. આ તો ના સમજવાથી પોતે ગમે તેમ વર્તે, એવો ગુસ્સો કરવાની જરૂર નથી. સમાજ એવું નથી કહેતો કે ગુસ્સો કરો.

કહેવું-ના કહેવું બેઉ ગુનો

પ્રશ્નકર્તા : તો અમારે કંઈ પણ ના કહેવું એમને ?

દાદાશ્રી : નહીં કહેવું એય ગુનો છે અને ‘કહે કહે કરવું’ એય ગુનો છે. કહેવાનું અને રાગ-દ્વેષ નહીં રાખવાનો (કરવાના).

એક ભઈ કહે છે, ‘અમારો ભત્રીજો રોજ નવ વાગે ઊઠે છે. ઘરમાં કશું કામ થતું નથી.’ પછી ઘરનાં બધાં માણસોને પૂછયું કે ‘આ વહેલો નથી ઊઠતો એ તમને બધાને નથી ગમતું ?’ ત્યારે બધાંય કહે છે કે ‘અમને નથી ગમતું, છતાંય એ વહેલો ઊઠતો જ નથી ને !’ મેં કહ્યું કે ‘સૂર્યનારાયણ આવ્યા પછી તો ઊઠે છે કે નથી ઊઠતો ?’ ત્યારે કહે છે કે ‘ત્યાર પછીય એક કલાકે ઊઠે છે.’ એટલે મેં કહ્યું કે ‘સૂર્યનારાયણનીય મર્યાદા નથી રાખતો ? માટે તો એ બહુ મોટો માણસ હશે ને ? નહીં તો લોક તો સૂર્યનારાયણ આવતા પહેલાં પોતે ઊઠી જાય, પણ આ તો સૂર્યનારાયણનેય નહીં ગાંઠતો !’ પછી એ લોકો કહે છે, ‘હવે તમે કંઈક ઠપકો

(પા. ૮)

આપો.’ મેં કહ્યું કે ‘અમારે ઠપકો ના અપાય. અમે ઠપકો આપવા નથી આવ્યા. અમે સમજણ આપવા આવ્યા છીએ. અમારો ઠપકાનો વેપાર જ નહીં. અમારે તો સમજણ આપવાનો વેપાર !’ પછી એ છોકરાંને કહ્યું કે ‘દર્શન કરી લે, પછી બોલજે કે દાદા, મને વહેલું ઊઠવાની શક્તિ આપો.’ એટલું કરાવ્યા પછી ઘરનાં બધા માણસોને કહ્યું કે ‘હવે એ ચાના ટાઈમે ના ઊઠે તો આપણે પૂછવું કે ઓઢાડું ભઈ તને. વખતે શિયાળાની ઠંડી છે તે ઓઢવું હોય તો ઓઢાડું.’ એટલે મશ્કરી ખાતર નહીં, રીતસરનું એને આપણે ઓઢાડવું. ઘરનાં માણસોએ એવું કર્યું. તે છ મહિનામાં એટલો બધો વહેલો ઊઠે છે એ ભઈ, કે ઘરનાં બધા માણસોની બૂમ મટી ગઈ !

આપણો ક્રોધ બંધ તો છોકરાનો ક્રોધ બંધ

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાં કોઈ વખત બહુ હોટ-ટેમ્પરના હોય તો શું કરવું ?

દાદાશ્રી : એના માટે તો બીજી દવા કરવા કરતાં એના મા-બાપે એમના ગુસ્સાનો દેખાવ ન દેખે એવી રીતે રહેવું જોઈએ. એ દેખીને એને થાય છે કે મારા ફાધર કરે છે, એના કરતાં હું સવાયો ગુસ્સો કરું ત્યારે ખરો. એ તો તમે બંધ કરી દો, તો એની મેળે બંધ થઈ જશે. આ મેં ગુસ્સો બંધ કર્યો છે, મારો બંધ થઈ ગયો છે, તો કોઈ મારી જોડે કરતું જ નથી. હું કહું કે ગુસ્સે થાવ તો પણ નહીં થતાં. છોકરાંઓય નહીં થતાં. હું મારીશ તોય ગુસ્સે નહીં થાય.

પછી એને છાપ પડે કે ઓહોહો ! આ કેવા માણસ છે ! તે જુઓને, હું ગુસ્સે થયો છું, તોય કેવા શાંત છે આ ! પણ તે એ છાપ જ ક્યાં પડે છે અત્યારે તો ? જો છોકરો ચીઢાયો એટલે બાપ બાર ગણું ચીઢાય. ત્યારે છોકરો કહેશે, ‘આવી જાવ !’

આ જેટલાં મા-બાપ છે તે છોકરાંને લઢે છે, એની છોકરાંઓ કંઈ નોંધ નથી કરતાં. એના કરતાં વઢ્યા વગરનું હોય છે, તેની નોંધ થાય છે. કારણ કે આ દુષમકાળમાં ફાધર પ્રત્યે એટલી બધી પૂજ્યતા નથી હોતી ! દુષમકાળના પ્રતાપે પછી ઊંધું કરે છે !

સમજણરૂપી સાધારણ ટકોર વાળે બાળકને

છોકરાથી પ્યાલા પડી ગયા ને ફૂટી ગયા, એટલે એ તો બિચારો ગભરાઈ ગયો. પ્યાલો ફૂટી જાય એની પર વઢવાનું નહીં. પણ આપણે કહીએ, ‘કેમ ધકમક કર્યા કરે છે ? ધીમે ધીમે ચાલ.’ ટકોર તો કરવી જ જોઈએ ને ! હરેક બાબતમાં ટકોર તો હોવી જ જોઈએ. અમથા અમથા નહીં પણ સાધારણ ટકોર હોવી જોઈએ. આ તો કહે છે, ‘હું કશું કહેતો નથી.’ પેલા છોકરાં જાણે કે ‘આપણે જેટલું કરીએ છીએ એ બધું કરેક્ટ જ છે. બાપા ખુશી થઈને સ્વીકારી લે છે !’ પોતે જેટલું કરે છે એ કરેક્ટ જ છે, એવું માની લે છે. હવે ઈન્કરેક્ટ હોય એટલે ચેતવો કે આ ખોટું છે. અહીં નહીં, આમ નહીં ચાલે. પછી ચલાવી લેવું પડે. પણ પહેલું આપણે બોલવું, એ એમ ન જાણી જાય કે ‘આ હું બોલું છું, કરું છું એ બધું બરોબર જ છે.’

એટલે છોકરાંઓને છે તે વઢીએ નહીં. ત્યાં આગળ એને પૂછીએ કે ‘ભઈ, દઝાયો નથી ને ?’ ત્યારે કહે, ‘ના, નથી દઝાયો.’ તો આપણે કહીએ કે ‘જરા ધીમે ધીમે ચાલજે.’ એટલું એક જ વાક્ય કહેવાની જરૂર કે ‘તું વિચારજે એની ઉપર.’ તો પછી એ વિચારે કે ‘મારી ક્યાં ભૂલ થાય છે !’ એ શોધખોળ કરે. આ તો એને મારો એટલે પછી પેલો શું કહે, ‘એવું જ કરવાનો.’ એવું અવળું ચાલશે. આપણા લોક, ઇન્ડિયનો કેવું ચાલે ? અવળા ચાલવું એ આ ઇન્ડિયનનો સ્વભાવ. તમે મારો ને તોય કહેશે, ‘હવે એવું જ કરવાનો. જાવ, તમારાથી જે થાય એ કરજો.’ એવું બને કે ના બને ? તમને કેમ લાગે છે, અવળા ચાલે કે ના ચાલે ?

પ્રશ્નકર્તા : ચાલે.

(પા.૯)

દાદાશ્રી : તે આ અવળા ના ચલાવશો. ઊલટાં બગાડે છે ! એના માથે હાથ ફેરવીને કહીએ, ‘ભઈ, હવે ફરી આવું ના થાય એવું કરજે. આપણા કેટલા પૈસા બગાડ્યા જો આ ! અને તારા બગડ્યા ને ! મારા શું બગડવાના છે ? આ તારે ભાગે આવીને બગડ્યા ને !’ એવું કહીએ એટલે પાછું સમજે. એ બધું સમજે છે અને એ તોડતો નથી, ખરેખર આ તો આ કુદરત તોડે છે, કારણ કે નહીં તો પેલા પ્યાલાના કારખાનાવાળાનું ચાલે જ નહીં. આ તો હું જોઈને બોલું છું, ગપ્પું નથી આ. એકઝેક્ટ કહું છું હું તમને. માટે પહેલાં ઘરના ઝઘડાં મટવા જોઈએ. એટલે છોકરાને હાથે કશું તૂટી જાય, તો વઢીશ નહીં.

પ્રશ્નકર્તા : તૂટી જાય તો નથી વઢતી.

દાદાશ્રી : તો શું કરે ત્યારે વઢું છું ?

પ્રશ્નકર્તા : બહુ પેપ્સી પીએ, બહુ કોક પીવે, બહુ ચોકલેટ ખાય ત્યારે વઢું.

દાદાશ્રી : તે વઢવાની શી જરૂર ? એને સમજણ પાડીએ કે બહુ ખાવાથી નુકસાન થશે. તને કોણ વઢે છે ? આ તો ઉપરીપણાનો અહંકાર છે ખોટો. ‘મા’ થઈને બેઠાં મોટાં ! મા થતાં આવડતું નથી અને છોકરાને વઢ-વઢ કર્યા કરે આખો દહાડોય ! એ તો સાસુ વઢતી હોય ને ત્યારે (તમને) ખબર પડે. છોકરાને વઢવાનું કોઈને સારું લાગતું હોય ? છોકરાંનેય મનમાં એમ થાય કે આ સાસુ કરતાંય ભૂંડી છે ! એટલે છોકરાને વઢવાનું (તું) બંધ કરી દે. ધીમે રહીને સમજણ પાડવી કે આ ના ખવાય, તારું શરીર બગડશે અમથું.

તમારું મોઢું બગડે નહીં ને વઢો. મોઢું સારું રાખીને વઢો, ખૂબ વઢો ! તમારું મોઢું બગડે છે એટલે તમે જે વઢવાનું છે તે અહંકાર કરીને વઢો છો !

સુપરફ્લુઅસ વઢવાનું, જેમ કે આ નાટકમાં લડે છે એવી રીતનું હોય. નાટકમાં ‘કેમ તું આમ કરું છું ને આમ તેમ’ બધું બોલે પણ મહીં કશુંય ના હોય, એવું વઢવાનું હોય.

પૂર્વગ્રહ વગર વઢેલું કામનું

વઢવાથી તો છોકરાં બગડે છે, સુધરતા નથી બળ્યા ! વળી કઈ મામાં બરકત હશે કે છોકરાંને વઢવઢ કરે ? એ મામાં બરકત જોઈએ ને ? વઢેલું ક્યારે કામનું ? કે પૂર્વગ્રહ ન હોય તો વઢેલું કામનું. પૂર્વગ્રહ એટલે ગઈકાલે વઢ્યો’તો, તે મનમાં તો યાદ જ હોય કે આવો જ છે, આવો જ છે અને પછી પાછો વઢે. એટલે પછી એમાંથી ઝેર ફેલાય. ભયંકર રોગ ભગવાને કહ્યું છે. મૂરખ બનવાની નિશાની, અક્ષરેય બોલવાનું નહીં.

પોતાનું મગજ બગાડવું, મૂરખ બનવું, એ કોના ઘરની વાત છે તે ? પોતે મૂરખ બને ને પાછો મગજ બગાડે, સાર કશો કાઢવાનો નહીં ! પણ ઘરમાં બિલકુલ લઢવું નહીં. ઘરનાં એ પોતાનાં માણસ કહેવાય.

ચિઢાઈને નવી લોન ના લેશો

છોકરાઓ જોડે તમે ચિઢાઓ તો એની નવી લોન લીધી કહેવાય. કારણ કે ચિઢાવાનો વાંધો નથી પણ તમે ‘પોતે’ ચિઢાઓ છો તે વાંધો છે.

પ્રશ્નકર્તા : નવી લોન કોને કહેવાય ?

દાદાશ્રી : આપણો છોકરો કોલેજમાં હોય ને બરોબર ભણતો ના હોય, તો એની જોડે ખૂબ ચીઢાવ તો એ નવી લોન લીધી કહેવાય. તે હજી જૂની લોન હતી તે તો આપણાથી પૂરી થઈ નથી, ત્યાર પહેલાં નવી લોન આપણે જમે કરાવી. કાયદો શું કહે છે ? ચીઢાવાનો કોઈ કાયદો નથી. તે આઉટ ઓફ કોન્ટ્રાક્ટ થયું કહેવાય. કોન્ટ્રાક્ટની શરતોની બહારનું આ થયું. એટલે ‘એકસ્ટ્રા આઈટમ’ થઈ જાય છે. બધાં દેવાં એનાં ઊભાં થઈ જાય છે.

(પા.૧૦)

આમ જૂના દેવા આપતો જાય છે ને નવા દેવા ઊભા કરતો જાય છે.

કચકચ કરતા મૌન કેળવવું સારું

આ સંસારમાં વઢીને કશું સુધરવાનું નથી. ઊલટો મનમાં અહંકાર કરે છે કે હું ખૂબ વઢ્યો. વઢ્યા પછી જુઓ તો માલ હતો તેનો તે જ હોય, પિત્તળનો હોય તે પિત્તળનો જ ને કાંસાનો હોય તે કાંસાનો જ રહે. પિત્તળને માર માર કરે તો એને કાટ ચઢ્યા વગર રહે ? ના રહે. કારણ શું ? ત્યારે કહે, કાટ ચઢવાનો સ્વભાવ છે એનો. એટલે મૌન રહેવાનું.

આ કચકચ કર્યા કરતાં મૌન કેળવવું સારું, ના બોલવું સારું. સુધારવા કરતાં ઊલટું બગડે, માટે અક્ષરેય ન કહેવાય. બગડે એની જવાબદારી આપણી.

પ્રશ્નકર્તા : (વઢવા કરતાં) મૌન રાખવાથી સામા માણસમાં ફેર પડે ?

દાદાશ્રી : હા, ઘણો ફેર પડે. મૌન તો બહુ કામ કરે.

પ્રશ્નકર્તા : કોઈને શીખવાડવાનું હોય, તો પછી મૌનથી કેવી રીતે શીખવાડાય ?

દાદાશ્રી : એ શીખી જવાય, એમને એમ આવડે. શીખવાડીને બગડે છે ઊલટું આ તો. અહીં બધું જ્ઞાન છે, તે આપણે મૌન રહીએને તો એને જ્ઞાન પહોંચી વળે. એ જ્ઞાન છે જ એને, છોકરાઓનેય જ્ઞાન છે. છતાં બોલાય છે તે આપણે જોયા કરવું.

સમાધાનપૂર્વક કાર્ય કરો

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાઓ કહ્યું માને નહીં, એટલે કોઈ વખત મારવાં પડે બાળકોને !

દાદાશ્રી : ના માને, તે મારવાથી કંઈ માની જાય છે ? એ તો મનમાં રીસ રાખે મોટો થઈશ ત્યારે મારી મમ્મીને જોઈ લઈશ. મનમાં રીસ રાખે, દરેક જીવ રીસ રાખે ! પોતે હંમેશાં સમાધાનપૂર્વક કાર્ય કરો, દરેક કાર્ય ! મારવું હોય તો કહેવું, ‘ભઈ, તું કહેતો હોય તો તને મારું, નહીં તો નહીં મારું.’ એ કહે કે ‘મને મારો.’ તો મારો, સમાધાનપૂર્વક મરાય. એવું કંઈ મરાતું હશે ? નહીં તો એ વેર બાંધે !

આ તો જીવન જીવતાંય નથી આવડતું, કશું એને આવડતું જ નથી. આ દુનિયા કેવી રીતે ચલાવવી તે જ નથી આવડતું ! એટલે પછી છોકરાંને માર માર કરે. અલ્યા મૂઆ, ધીબું છું તે આ લૂગડાં છે તે માર માર કરે છે ? છોકરાને માર માર કરીએ, તે આ કંઈ રીત છે ? જાણે પાપડનો લોટ ના બાંધતા હોય ! પેલા ઘણથી પાપડનો લોટ બાંધતા હોય એવી રીતે માર માર કરતાં એક જણને મેં દેખ્યો.

મારવાથી કશું સુધરે નહીં. આ ‘મશીન’ને મારી જુઓ તો ? એ ભાંગી જાય, તેમ આ છોકરાંય ભાંગી જાય. ઉપરથી સાજાંસમાં દેખાય પણ મહીં ભાંગી જાય.

છોકરાં તો ફૂલ જેવાં કહેવાય. તે છોકરાને માર-માર કરીએ, તો એ રક્ષણ ખોળે. એટલે જવાન ફ્રેન્ડ મળી આવે કે થયું, ચાલ્યું. આપણે છોકરાને માર-માર ના કરાય, છોકરાને મનમાં એમ થાય કે ક્યારે ઘેર જઉં, તો મારા પપ્પાજીની પાસે બેસું. એટલો બધો પ્રેમ હોવો જોઈએ. આ તો માર-માર કરે એટલે પ્રેમ જ ના હોય બિચારાંને. એટલે ગમે ત્યાં રખડી મરે છે. સમજાય એવી વાત નથી ?

છોકરાં જોડે કેવું વર્તન કરવું, એ ક્વૉલિટી ના હોવી જોઈએ ? છોકરાંને વઢ વઢ કરે, ત્યારે બાપ થતાં આવડતું નથી ને, મૂઆ. શું જરૂર છે તે વઢે છે ? તને શરમ નથી આવતી ? તે છોકરાંની આ સ્થિતિ કરી તમે ?

પ્રશ્નકર્તા : એ લોકોને સર્ટિફિકેટ લેવું હોય તો જાય ક્યાં ?

(પા.૧૧)

દાદાશ્રી : ના, એમ નહીં. સર્ટિફાઈડ હોવા જોઈએ. તમારા છોકરા કેમ માને નહીં ? છોકરા ના માને ત્યારથી અન્સર્ટિફાઈડ થયો. તમારા ખેતરના છોડવાં તમને જ દુઃખ આપતા હોય, તો તમે ખેડૂત જ ન્હોય. એટલે ચોખ્ખું લખ્યું મેં. કોણ લખે આવું ? આવું ઊઘાડું કોઈ લખતું હશે ? બધા મીઠું મીઠું લખતાં’તાં અને અમારે એમને છોડાવું છે કે આ સમજો, આવું સમજો. આમ કેમ ચાલે ?

હેન્ડલ ગ્લાસ વિથ કેર

‘ગ્લાસ વિથ કેર’ એટલે પછડાતું ના નાખે અને સાચવીને ઉતારે. આપણા છોકરાંને પછડાતાં નાખે છે. અલ્યા મૂઆ, આ છોકરાં એ તો ‘ગ્લાસ વિથ કેર’ છે, સાચવીને મૂક. લોકો છોકરાં પછડાતાં નાખે છે ! આ છોકરાં એટલે તો આપણા હિન્દુસ્તાનની ભાવિ પેઢી છે. એને કેમ બગાડાય તે ? આમને સોંપીને તો આપણે જવાનું દુનિયામાંથી.

આ વાત તમને બહુ હેલ્પફુલ થઈ પડશે. સમજ પડીને ? તમે તો એક જ વાત કરો. આ સુધરવું જોઈએ, સુધરવું જોઈએ. અલ્યા, લોક એમ સુધરે નહીં. આવી રીતે સુધારાતું હશે ? (હું તમને) બધાને કાચની પેઠે સાચવું છું. કારણ કે તમે તો એવી ભૂલચૂક કરી દો, પણ મારાથી કેમ ભૂલચૂક થાય? તમને સાચવતો હોઈશ કે નહીં સાચવતો હોઈશ ? તમને સાચવું કે ના સાચવું ? ફસાયેલો છે છોકરો, એને સંજોગો બરોબર આમ ચુસ્ત છે. એટલે શું કહેવાનું, કે ભઈ, (પ્રેમથી) એને સમજાવીને, આમ તેમ એના ભાવ છે તે બદલ બદલ કર્યા કરવાના.

ન દુભવો કોઈના અહંકારને

કોઈનો અહંકાર દુભાવવો ના જોઈએ. અહંકાર દુભાય તો જુદો પડી જાય માણસ, પછી ફરી ભેગો ના થાય. આપણે કોઈને એવું ના કહેવું જોઈએ, ‘તું યુઝલેસ છે, તું આમ છે, તેમ છે.’ એવું ઉતારી ના પાડવું જોઈએ. હા, વઢીએ ખરાં. વઢવામાં વાંધો નથી, પણ જે તે રસ્તે અહંકાર ના દુભાવવો જોઈએ. માથા પર વાગે તેનો વાંધો નથી, પણ એના અહંકાર ઉપર ના વાગવું જોઈએ. કોઈનો અહંકાર ભગ્ન ના કરવો જોઈએ. સામાનો ઈગોઈઝમ તોડીએ, તે ઘડીએ તે પોતાની જાતને સટ્ટામાં મૂકી દે.

છોકરાંને સીધા કરવા માટે પ્રેમના જેવું તો ઔષધ જ નથી. પણ એવો પ્રેમ રહે નહીં ને ! માણસને ગુસ્સો જ આવે ને !

સખ્તાઈ નહીં, એનું નામ બાપ

પ્રશ્નકર્તા : દીકરો બાપનું (કહ્યું) ના માને તો શું કરવું ?

દાદાશ્રી : ‘આપણી ભૂલ છે’ એમ માનીને મૂકી દેવાનું. આપણી ભૂલ હોય તો જ ના માને ને ! બાપ થતાં આવડ્યું હોય, એનો છોકરો ના માને એવું હોતું હશે ? પણ બાપ થતા આવડતું જ નથી ને !

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાં પજવે તો પછી બાપે શું કરવું જોઈએ ? તોય બાપે સખ્તાઈ નહીં રાખવાની ?

દાદાશ્રી : છોકરાં આ બાપને લીધે જ પજવે છે. આ દુનિયાનો કાયદો એવો ! બાપમાં બરકત ના હોય તો છોકરાં પજવ્યા વગર રહે નહીં. વળી એ તો ન્યાય અમે તરત જ આપી દઈએ. બાપ કહે કે ‘મારા છોકરાં પજવે છે,’ તો હું કહી દઉં કે તારામાં બરકત નથી. છોકરાનાં બાપ થતાં આવડતું નથી. છોકરાં શી રીતે પજવે ? ખવડાવી-પીવડાવીને મોટા કર્યાં.

‘બાપ થવું’ એ સદ્વ્યવહાર કેવો હોવો જોઈએ ? છોકરા જોડે દાદાગીરી તો નહીં, પણ સખ્તાઈ પણ ના જોઈએ, એનું નામ બાપ કહેવાય.

(પા.૧૨)

છોકરારૂપી અરીસામાં જડે ભૂલ પોતાની

પ્રશ્નકર્તા : એક વાર ફાધર થઈ ગયા પછી કંઈ ગલુડીયાં છોડે ?

દાદાશ્રી : છોડતાં હશે ? ગલુડીયાં તો આખી જિંદગી એવા ડૉગ ને ડૉગીન બેઉને જોયા જ કરે, કે આ ભસ ભસ કરે અને આ (ડૉગીન) બચકાં ભર ભર કર્યા કરે. ડૉગ ભસ્યા વગર રહે નહીં. પણ છેવટે દોષ પેલા ડૉગનો નીકળે. છોકરાં એના મા તરફી હોય. એટલે મેં એક જણને કહેલું, ‘મોટાં થઈને આ છોકરાં તને મારશે. માટે ધણીયાણી જોડે પાંસરો રહેજે !’ એ તો છોકરાં જોયા કરે તે ઘડીએ, એમનો પગ ના પહોંચે ને ત્યાં સુધી અને પગ પહોંચે એટલે તો ઓરડીમાં ઘાલીને મારે. તે એવું બન્યું હઉ લોકોને ! છોકરાએ તે દહાડાથી નિયાણું જ કરેલું હોય કે હું મોટો થાઉં કે બાપને આપું ! મારું સર્વસ્વ જજો પણ આ કાર્ય થાવ, એ નિયાણું. આય સમજવા જેવું છે ને !

પ્રશ્નકર્તા : એટલે બધો દોષ બાપનો જ ?

દાદાશ્રી : બાપનો જ ! દોષ જ બાપનો. બાપનામાં બાપ થવાની બરકત ના હોય ત્યારે વહુ (પત્ની) સામી થાય. મારી-ઠોકીને ગાડું રાગે પાડે. બાપ થતાં આવડતું નથી, એટલે આ બધું ભેલાઈ ગયું.

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાં છેલ્લી કોટીના નીકળે, તેમાં બાપ શું કરે ?

દાદાશ્રી : આ છોકરાં અરીસો છે. છોકરાં ઉપરથી ખબર પડે કે આપણામાં કેટલી ભૂલ છે ! મૂળ દોષ બાપનો જ. તે ભોગવે છે શાથી ? આગળેય આચાર બગડ્યા છે, તેથી આ દશા થઈ છે ને ! જેનો કંટ્રોલ કોઈ અવતારમાં બગડતો નથી, તેને આવું હોય નહીં, અમે એ કહેવા માંગીએ છીએ. પૂર્વકર્મ તો શાથી થયું ? આપણો મૂળ કંટ્રોલ નથી ત્યારે ને ! એટલે અમે કંટ્રોલમાં માનીએ છીએ. કંટ્રોલ માનવા માટે તમારે બધા એના કાયદા સમજવા જોઈએ.

દ્વેષ સામે પ્રેમ, અંતે શૂન્ય શેષ

છોકરો દારૂ પીને આવીને, તમને દુઃખ દેતો હોય ને, તો તમે મને કહો કે આ છોકરો મને બહુ દુઃખ છે. હું કહું કે ભૂલ તમારી છે. માટે શાંતિપૂર્વક ભોગવી લો છાનામાના, ભાવ બગાડ્યા સિવાય. આ મહાવીરનો કાયદો છે અને જગતનો કાયદો જુદો છે. જગતમાં ‘છોકરાની ભૂલ છે’ એવું કહેનારા લોક તમને મળી આવશે. અને તમે બહુ ટાઈટ થઈ જશો કે ‘ઓહોહો ! છોકરાની ભૂલ જ છે. આ મારી સમજણ સાચી છે.’ મોટા સમજણવાળા ! ભગવાન કહે છે, ‘તારી ભૂલ છે.’

અમે તો માથે હાથ ફેરવીને કહીએ કે ‘ભઈ, આ ના થવું જોઈએ.’ પ્રેમથી કહીએ, અમને દ્વેષ ના હોય એની પર અને તમારામાં દ્વેષ હોય જ એને માટે, આ ખરાબ છે એટલે. પણ એ દ્વેષ કાઢી નાખીને જો કરો તો કામ થાય. દ્વેષની ઊલટી કરી નાખવી જોઈએ.

એક ફેરો મનમાં વિખવાદ પડી ગયો, પછી એની લિન્ક ચાલુ થઈ જાય. પછી મનમાં એના માટે ગ્રહ બંધાઈ જાય કે આ માણસ આવો છે. સામાને વિશ્વાસમાં લેવા જેવો છે. આ બોલ બોલ કરવાથી કોઈનું સુધરે નહીં. સુધરવાનું તો ‘જ્ઞાની પુરુષ’ની વાણીથી સુધરે. ભગવાને કહ્યું છે કે જીવતાં જ મરેલાની જેમ રહે. બગડેલાને સુધારવું એ ‘અમારાથી’ થઈ શકે, તમારે ના કરવું. તમારે અમારી આજ્ઞા પ્રમાણે ચાલવું.

છોકરાં છે આપણું થર્મોમીટર

આપણો છોકરો મોટો થયો હોય ને સામો થઈ જતો હોય તો જાણવું કે આ આપણું ‘થર્મોમીટર’ છે. આ તમારે ધર્મ કેટલો પરિણામ પામ્યો છે, એના માટે

(પા.૧૩)

‘થર્મોમિટર’ ક્યાંથી લાવવું ? ઘરમાં જ ‘થર્મોમિટર’ મળી આવે, તો પછી બહાર વેચાતું લેવા ના જવું પડે !

છોકરો ધોલ મારે તો પણ કષાય ઉત્પન્ન થાય નહીં, ત્યારે જાણવું કે હવે મોક્ષમાં જવાના આપણે. બે-ત્રણ ધોલો મારે તોય પણ કષાય ઉત્પન્ન ના થાય. એટલે જાણવું કે આ છોકરો જ આપણું થર્મોમીટર છે.

ઘરનાં માણસો જ થર્મોમીટર હોય આપણું. આપણને તાવ કેટલો ચઢ્યો છે, કેટલો ઉતર્યો છે, તરત ખબર પડી જાય. આપણે એને કશુંક સલાહ આપી અને જરાક કઠણ બોલ્યા કે તરત એ કંઈ એવું બોલે કે આપણને તાવ ચઢ્યો છે કે નહીં, એ ખબર પડી જાય. એટલે ઘર બેઠા થર્મોમીટર !

સુધારવાની આવડત હોય તો સુધારો

પ્રશ્નકર્તા : તો પછી છોકરાને સમજણ આપવી, એને સુધારવો કે નહીં?

દાદાશ્રી : વળી તમે સુધારનારા હોત તો સુધર્યો ના હોત ! એ આવો થઈ જાત ક્યાંથી તે ? સુધારનારના છોકરા તે કેવાં ડાહ્યાં હોય ! આપણને આવડત જો આવી હોય તો સુધારવો, નહીં તો સુધારવા જતા વધારે બગડે એવું ન કરવું. આપણે એને સુધારવા જઈએ, અને એ રાઈફલ લઈને ફરી વળે આપણને, એવું ન કરવું જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાને સુધારવાના ભાવ કરવા જોઈએ કે નહીં ? પ્રયત્નો કરવા જોઈએ ખરાં ?

દાદાશ્રી : ભાવ કરવા જોઈએ. મા-બાપને હોય જ ભાવ, પણ રસ્તો ના જાણતો હોય. જ્ઞાન જાણ્યા સિવાયનો ભાવ કરવાનો શું તે ? પ્રયત્ન કરવા જોઈએ, પણ એ પ્રયત્ન એને નુકસાન કરે એવા ન હોવા જોઈએ. એને હેલ્પ થાય એવા પ્રયત્ન કરવાં જોઈએ. ત્યાં એ પ્રયત્નમાં સમતા રાખવી બહુ મુશ્કેલ છે. ત્યાં સમતા રાખવી જોઈએ.

સુધારવાની આવડત હોવી જોઈએ કે ના હોવી જોઈએ ? અને સુધારવાની આવડતવાળાને ત્યાં બગડે જ નહીં છોકરાં. એ ફળદાયી હોવું જોઈએ, નહીં તો ઊલટો વધારે બગાડે.

મા-બાપના મતભેદ રખડાવે છોકરાને

મા-બાપને છોકરાંઓનો ખ્યાલ જ નથી રહેતો કે આ છોકરાઓ ઊભા છે અને આપણે આ શું કરીએ છીએ. બેભાનપણે બોલ બોલ કરે છે ને લઢે છે ! પછી એ છોકરાઓને સંસ્કાર ખરાબ પડે છે. આ સંસ્કાર અવળા ના પડે એટલા હારુ જોખમદારી ન હોય આપણી, છોકરાઓ માટેની ? એટલે એ ભાંજગડ ઓછી કરી નાખવી જોઈએ. શા માટે મતભેદ પાડવો ? એ તો ખોટો અહંકાર છે, મેડનેસ છે. હું અક્કલવાળો છું ને તું અક્કલ વગરની છું. બસ આ જ ભાંજગડ ! અક્કલ વગરની હોય ખરી કોઈ ? એ સંસ્કાર છોકરાંઓના એવાં જ થઈ જાય પછી. એટલે ખરી રીતે મા-બાપે કોઈ દહાડો ઝઘડવું ના જોઈએ, મતભેદ ના પડવો જોઈએ. એ મતભેદ પડ્યો હોય તો, વાળી લેવો જોઈએ. છોકરાં જુએ કે ઓહોહો ! મા-બાપ કેવી સારી રીતે જીવે છે !

એટલે પહેલું તો ઘરમાં બધું ક્લિઅર (શાંત) કરવું જોઈએ. ઘરે કોઈને સહેજ પણ અશાંતિ થાય નહીં. હસબન્ડે વાઈફની જોડે સમાધાનપૂર્વક રહેવું જોઈએ.

તમારા છોકરાં તમારી જોડે કેમ નથી રહેતાં ? ત્યારે તેઓ કહે, તમે તો મહીં ઝઘડો છો. એટલે (એ) પ્રેમ જ નથી જોતાં. આ આવા કંઈ ડફોળ ફાધર-મધર મળ્યા એવું એમને મનમાં લાગે. એ કંટાળે બિચારા. અંદરખાને મહીં શું છે એ આપણે એનું રહસ્ય જોઈએ તો બહુ અજાયબી લાગે ! બહાર તો આ છોકરાઓ બધા હોશિયાર હોય છે. એમને બહાર પૂછીએ ને, તો ‘મારા

(પા.૧૪)

ફાધર-મધર બેઉ સારાં છે’ કહેશે, નહીં કહે કે ‘મારા ફાધર-મધર ખરાબ છે.’ પાકાં છે બધા, પણ પ્રેમ નથી (લાગતો) તમારો.

છોકરાની દલીલબાજી, એ પોતાનું જ રિએક્શન

પ્રશ્નકર્તા : (અમે કશુંક કહીએ તો) બાળકો દલીલબાજી બહુ કરે છે, આર્ગ્યુમેન્ટ બહુ કરે છે. આ તમે શેના લેકચર આપી રહ્યા છો, કહે ?

દાદાશ્રી : દલીલબાજી બહુ કરે છતાં પ્રેમથી શીખવાડો ને, તો દલીલબાજી ઓછી થઈ જશે. આ દલીલબાજી તમારું રિએકશન છે. તમે અત્યાર સુધી એને દબડાય દબડાય કર્યો છે ને ! એ એના મગજમાંથી જતું નથી, ભૂંસાતું જ નથી. એટલે પછી એ દલીલબાજી એને લીધે કરે છે. મારી જોડે એકુંય છોકરું દલીલબાજી નથી કરતું. કારણ કે હું સાચા પ્રેમથી આ તમારી બધા જોડે વાતો કરી રહ્યો છું.

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાઓની ભૂલ થતી હોય તો એને કેવી રીતે ટકોર કરવી ?

દાદાશ્રી : તે આપણે એમને પૂછવું કે તમે આ બધું કરો છો એ તમને ઠીક લાગે છે ? તમે વિચારીને કર્યું આ બધું ? ત્યારે એ કહે કે મને ઠીક નથી લાગતું. તો આપણે કહીએ કે ભઈ, તો શા માટે આપણે નકામું આમ કરવું ? એમ પોતે જરા વિચારીને કહો ને ! પોતે ન્યાયાધીશ હોય છે બધાં, સમજે છે બધાં. પોતે ખોટું થયું હોય ને, તો એને સમજે તો ખરો જ. પણ તમે એમ કહો કે તું મૂર્ખ છું અને ગધેડો છું. તેં આ કેમ કર્યું ? ત્યારે ઊલટો પકડ પકડે. ‘હું કરું છું એ જ ખરું છે, જાવ’ કહેશે. તે ઊંધું કરે. પછી ઘર કેમ ચલાવવું તે આવડતું નથી, જીવન કેમ જીવવું તે આવડતું નથી. એટલે જીવન જીવવાની ચાવી મૂકેલી છે બધી આમાં, કેમ કરીને જીવન જીવવું તે !

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, એની આગળનો ડાયલોગ પણ મેં સાંભળેલો કે તમને કોણે કીધું હતું કે પેદા કરો અમને ? પછી તો જીવવાનો અર્થ જ નહીં ને !

દાદાશ્રી : અર્થ જ નહીં. આપણી આબરૂ શું રહી પછી ? આવી દુનિયામાં રહેવું, એનાં કરતાં વૈરાગ લઈ લેવો સારો. પ્રેમ ભરેલી દુનિયા જોઈએ ! આવી દુનિયા ?

પરિણામ પ્રેમથી કર્યા સિવાય આવે નહીં. એક છોડવો ઉછેરવો હોયને, તોય તમે પ્રેમથી ઉછેરો તો બહુ સારો ઉછરે. પણ એમને એમ પાણી રેડોને, બૂમાબૂમ કરો તો કશું ના થાય. તમે કહો કે ઓહોહો ! સરસ થયો છોડવો. તે એને સારું લાગે છે. એય સરસ ફૂલાં આપે મોટાં મોટાં ! તો પછી આ મનુષ્યોને તો કેટલી બધી અસર થતી હશે !

લઢો પણ એકાંતમાં, ના છૂટકે

જેને ઘેર ક્લેશ થાય એટલે ભગવાનેય કહેશે, ‘બળ્યું, આ ઘરમાં તો અવાય નહીં. હેંડો, બીજી જગ્યાએ જઈએ.’ એટલે ઘરમાં પછી બરકત આવે નહીં કશી બાબતમાં.

એટલે કકળાટ ના કરવો જોઈએ. અને બહુ શોખ હોય કકળાટ કરવાનો કે લઢવાનો, તો છોકરાંઓ જ્યારે સૂઈ ગયાં હોય તે વખતે બીજી રૂમમાં બેસીને બે જણાએ બાથંબાથા કરવી. એ શોખ હોય તો તે ઘડીએ પૂરો કરવો, પણ છોકરાંઓની ગેરહાજરીમાં. અગર તો એ સ્કૂલે ગયા હોય, ત્યાર પછી લઢવાની શરૂઆત કરવી. એમની હાજરીમાં લઢવું ના જોઈએ, સંસ્કારી થવું જોઈએ. તમારી ભૂલ થાય તોય બેન કહેશે, ‘કંઈ વાંધો નહિ.’ અને એમની ભૂલ થાય તો તમે કહો, ‘કંઈ વાંધો નહીં.’ છોકરાઓ આવું જુએ તો બધા ઓલરાઈટ થતા જાય. પછી તમારે લઢવું જ હોય તો સિલક રહેવા દેવી. પછી એ છોકરા પાછા સ્કૂલમાં જાય, ત્યાર પછી લઢવું એક કલાક. પણ આવું આ છોકરાની હાજરીમાં લઢવાડ થાય તો એ જોયા

(પા.૧૫)

કરે અને પછી એના મનમાં પપ્પા માટે કે મમ્મી માટે અવળી ભાવના અત્યારથી જ ચાલે. એને એનું પોઝિટિવપણું છૂટી જઈને નેગેટિવપણું શરૂ જ થઈ જાય. એટલે છોકરાંને બગાડનાર મા-બાપ જ છે અત્યારે ! વઢવું હોય તો એકાંતમાં વઢવું પણ એની હાજરીમાં નહીં. એકાંતમાં બારણા વાસીને લાકડી લઈને બેઉ જણા સામસામી દાંડિયા રમવા.

પ્રશ્નકર્તા : દાંડિયા રમીને કર્મ બાંધવા, એના કરતાં ફાઈલ બંધ કરવી સારીને ?

દાદાશ્રી : એના જેવું ઉત્તમ એકેય નહીં, પણ આ જેને શોખ હોય એ! પણ તું કહું ને એ માને એવા નથી. આ તો માર ખાશે ત્યારે માનશે. અનુભવ થશે ને ! અનુભવ થયા સિવાય આપણે સમજણ પાડીએ તો ના માને.

બાપ ‘બાપ’ થવા જાય, ત્યાં છે પ્રોબ્લેમ

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાં મા-બાપ સાથે સવારમાં એક કલાક હોય ને રાત્રે બે કલાક. આમ ત્રણ કલાક દિવસમાં મા-બાપ સાથે કાઢે અને આઠ કલાક બહાર સ્કૂલમાં રહે. વધારે પડતી એમની જિંદગી સ્કૂલમાં કે ઘરની બહાર જાય, એટલે વધારે સંગ બહારના માણસો જોડે રહે. એટલે એની તકલીફ વધારે થાય છે. આપણે ભલે ને એને ગમે તે પણ સમજાવીએ, શીખવીએ ?

દાદાશ્રી : એવું છે ને, છોકરાઓને જો તમારો પ્રેમ હોય, તો બહાર નવરો પડ્યો કે પાછો અહીં ઘેર આવતો રહે. સ્કૂલમાં નવરો પડ્યો કે તરત ઘેર જ આવતો રહે. એને ઘર વગર ગમે નહીં.

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાઓને આપણા માટેની દ્રષ્ટિ અવળી પડી ગઈ હોય, રાગ-દ્વેષવાળી પડી ગઈ હોય, આપણા માટે અભાવ હોય તો ત્યાં આપણે શું કરવું ?

દાદાશ્રી : એવું છે ને, છોકરાઓને અભાવ નથી. આ તો બાપ છે તે ‘બાપ’ થવા જાય છે, અને મા ‘મા’ થવા જાય છે. આ છોકરો જાણે છે કે બાપામાં ફીટનેસ (યોગ્યતા) છે નહીં ને મારો બાપ થઈ બેઠો છે ! એટલે પેલા છોકરાં બાપાની સામા થયા કરે છે. અત્યારે બધે એવું જ થયું છે. હવે આ છોકરાઓમાં પણ ’ફીટનેસ’ નથી બળી ! પણ એને આ ભણતર છે ને, તે એને એમ દેખાડે છે કે મારા બાપાની જ ભૂલો થાય છે. એ તો બાપાનીય ખામી તો હોય છે.

ઘરમાં ‘તમે મોટા’ સંભળાય છે એ જ તમારી ભૂલ છે. ‘તમે મોટા’ એવું સાંભળો જ નહીં. એ કહે તેનો વાંધો નહીં. પણ તમે એને સાંભળો નહીં, જો તમને રોગ ચઢતો હોય તો અને જો રોગ ના ચઢતો હોય તો સાંભળો નિરાંતે. એ શબ્દ રોગ કરનારા હોય તો તમે ના સાંભળો. નહીં તો ‘તમે મોટા, હું નાનો’ એવું છે તે પ્લસ-માઈનસ કરી નાખો. તો બોજો વધશે નહીં ને બધાને આનંદ રહેશે.

સ્વીકારો પ્લસ-માઈનસની સિસ્ટમ

પ્રશ્નકર્તા : તો બાપે બાપ થવા શું કરવું ?

દાદાશ્રી : એક દાખલો આપું, તમને હેલ્પ કરે, તમને એડજસ્ટ થાય એટલા માટે. અમારા એક છેટેના ભત્રીજાનો દીકરો હતો અને ખાસ કરીને મારાથી બે-ત્રણ વર્ષ નાનો. ભત્રીજાનો દીકરો એટલે મને ‘દાદા’ કહે. એટલે હું જ્યારે જઉં તો એની મેળે દાદાના પ્રેમથી બોલ બોલ કર્યા કરે. દાદા ક્યારના આવ્યા, દાદા આમ છે, તેમ છે. જાણે પોતાના જ દાદા હોય એવું. એટલે પછી મને બોજો વધવા માંડ્યો કે વારેઘડીએ ‘દાદા, દાદા’ કરે. એટલે મારા મન ઉપર બોજો ચઢવા માંડ્યો. મને ઉપકાર ચઢ્યા કરે કે ‘અરેરે, દાદા થયા પણ આનું કશું કામ કર્યું નહીં આપણે.’ એટલે બોજો વધે કે ના વધે ?

પ્રશ્નકર્તા : વધે.

(પા.૧૬)

દાદાશ્રી : આ છોકરો આખો દહાડો ‘બાપુજી, બાપુજી’ કરે ને, તો આપણો બોજો વધી જાય તે વખતે. એટલે પછી મેં વિચાર કર્યો કે આ બોજો થશે, તો હવે શું કરીશ ? આ તો માથા ઉપર બોજો ચઢતો જશે દહાડે દહાડે. એ તો ‘દાદા, દાદા’ કહ્યા જ કરવાનો, તો આ બોજો ઉતારવો કેમ ? આવું બને કે ના બને ? પછી આપણી આંખ નરમ થઈ જાય. એટલે સત્ય બોલતા પણ ડરીએ આપણે. એટલે આ પ્રશ્ને મને મૂંઝવેલો, અઢાર-વીસ વર્ષની ઉંમરે. કારણ કે હું ઘણાં ખરાનો દાદો થઉં. એટલે લોકો ‘દાદા, દાદા’ કરે. કેટલાક માણસો ‘દાદા, દાદા’ કરે ને, તે ઉપલક વ્યવહાર રાખે તો મને બોજો વધી ના જાય. પણ આ તો જાણે પોતાના દાદા હોય એવું પ્રેમથી બોલે ને, તો મને બહુ બોજો લાગવા માંડ્યો. પછી વિચાર કર્યો. મેં કહ્યું, ‘હવે આ બોજો શી રીતે ઉતરે ?’ એને એમ કહીએ કે ‘તું મને દાદા ના કહીશ.’ તો પછી એય ખોટું કહેવાય. વ્યવહારમાં તમને ‘દાદા’ ના કહું તો હું શું કહું ? એટલે આમેય ગૂંચામણ અને આમેય ગૂંચામણ ઊભી થઈ.

પછી મેં શોધખોળ કરી કે એ. એ જ્યારે મને ‘દાદા’ કહે ત્યારે હું એને મનથી ‘દાદા’ કહું એટલે પ્લસ-માઈન્સ કર્યા કરું, છેદ ઉડાડી દઉં. એટલે મારું મન બહુ સારું રહેવા માંડ્યું, હલકું થવા માંડ્યું. તેમ તેમ પેલાને એટ્રેક્શન (આકર્ષણ) વધારે થવા માંડ્યું.

હું એને મનથી ‘દાદા’ માનું એટલે પછી એના મનમાં મારી વાત પહોંચે ને ! ઓહોહો ! કેટલો મારી ઉપર ભાવ છે એમને ! આ બહુ સમજવા જેવી વાત છે. આવી ટૂંકી વાત આમ નીકળે કોઈ વખત, તો આ કહી દઉં. તમને આવી જો ગોઠવણી કરતાં આવડે તો કલ્યાણ થઈ જાય એવું છે. એના મનમાં એમ જ લાગે કે દાદા જેવા કોઈ માણસ મળે નહીં. આ સમજણ પડી પ્લસ-માઈનસની ? સમજ નહીં પડી, નહીં ? આ પ્લસ-માઈનસની સિસ્ટમ, જો તમને આવડે તો સ્વીકારી લેજો. મારી પાસે આ વ્યવહારિક જ્ઞાન બધું જાણવાને માટે બહુ ટાઈમ હોય, તો લાભ લેવો.

ભયથી ભડકે ભૂલકાં

પ્રશ્નકર્તા : છોકરાં જોડે છોકરાં થઈ જવું અને એ રીતે વર્તવું, તો એ કઈ રીતે ?

દાદાશ્રી : અત્યારે છોકરાં જોડે છોકરાં તરીકે વર્તન રાખો છો ? આપણે મોટાં હોય તો એનો એમને ભય લાગ્યા કરે. એ ભય ના લાગે એવી રીતે વર્તવું જોઈએ આપણે. એ સમજણ પાડીને એનો દોષ કાઢવો જોઈએ, બીવડાવીને ના કાઢવો જોઈએ. નહીં તો બીવડાવીને કામ લાગે નહીં. તમે મોટી ઉંમરના, એ નાની ઉંમરના, ભડકી જાય બિચારા ! પણ તેથી કંઈ દોષ જાય નહીં. દોષ તો વધ્યા કરે અંદર. પણ જો સમજાવીને દોષ કાઢો તો જાય, નહીં તો જાય નહીં. ભયથી જ તમે શીખવાડો. મોટો થશે ભયથી, પછી કલ્યાણ કાઢી નાખશે (!) કોઈ પણ કારણે એને ભય ના લાગવો જોઈએ આપણો. આપણે પ્રેમસ્વરૂપ થવું જોઈએ.

ધાકથી નહીં, વાતચીતથી મન થાય ખુલ્લું

પ્રશ્નકર્તા : આપણામાં કહે છે ને કે બાળક ઉપર ધાક રાખવી મા-બાપે, (તો એમાં) દાદાનું શું માનવું છે ?

દાદાશ્રી : હા. ધાક તો ફક્ત આંખની જ હોવી જોઈએ, હાથની નહીં. અને રોજ જે પ્રેમ આપતા હો ને, તે બંધ કરીએ એટલે એની મેળે જ મહીં સમજી જાય.

પ્રશ્નકર્તા : એવી તમે મહાત્માઓ ઉપર રાખો છો ને ?

દાદાશ્રી : હા, રાખું છું. એવી સહેજ રાખીએ

(પા.૧૭)

નહીં ને, તો એને ખબર શી રીતે પડે ? દંડ થયેલો એવું ! એટલે જાગૃત રાખવા માટે. એટલે આ આવી રીતે કરવું.

જ્યાં ધાક લાગતી હોય ત્યાં ના બોલાય. તેથી મા-બાપ પાસે છોકરાં પોતાની બધી હકીકત કહેતાં નથી, વાસ્તવિકતા. ધાક લાગી ગઈ અને પાછા ફરી કંઈક કહેશે. એટલે આમાં ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે પછી. એટલે હું મા-બાપને શું કહું છું કે એની જોડે બેસીને વાતચીત કરો, એને શું અડચણ છે, એના વિચારો શું થાય છે ! જે થતા હોય જોઈ લો. નહીં તોય બોંબ ફાટવાનો જ છે, જો કદી દારૂખાનું ભર્યું હશે તો. તે પહેલાં જાણી લીધું તો ના ફાટે કે મોડો ફાટે એવો રસ્તો કરી શકે ને ? નહીં તો બોંબ તો ફાટ્યા વગર રહે કે ?

પ્રશ્નકર્તા : ના રહે.

દાદાશ્રી : એટલે અમે બધા ફાધર-મધરને કહીએ છીએ કે વિચારો-કરો. બાર-તેર વર્ષની ઉંમર પછી જોડે બેસો, વાતચીત કરો. એનું મન ખુલ્લું કરો. મનમાં એને ગૂંચવાડો ઊભો થાય, તે એનો ગૂંચવાડો કોણ કાઢી આપે ?

ધાકથી, મારવાથી જગત ના સુધરે. વઢવાથી કે ચિઢાવાથી જગત ના સુધરે. એમ કોઈ સુધરે નહીં, કરી બતાવવાથી સુધરે છે. જેટલું બોલ્યા તેટલું ગાંડપણ.

સમતા-કરુણાથી ઉકલે ગૂંચ

એક ભાઈ હતા. તે રાત્રે બે વાગે શું શું કરીને ઘેર આવતાં હશે તેનું વર્ણન કરવા જેવું નથી. તમે જાણી જાઓ. તે પછી ઘરમાં બધાંએ નિશ્ચય કર્યો કે આમને વઢવું કે ઘરમાં પેસવા ના દેવા, શો ઉપાય કરવો ? તે તેનો અનુભવ કરી આવ્યા. મોટા ભાઈ કહેવા ગયા, તો એ મોટા ભાઈને કહે કે ‘તમને માર્યા વગર છોડીશ નહીં.’ પછી ઘરનાં બધાં મને પૂછવા આવ્યા કે ‘આનું શું કરવું ? આ તો આવું બોલે છે.’ ત્યારે મેં ઘરનાંને કહી દીધું કે ‘‘કોઈએ તેને અક્ષરેય કહેવાનું નહીં. તમે બોલશો તો એ વધારે ‘ફ્રંટ’ (સામો) થઈ જશે અને ઘરમાં પેસવા નહીં દો, તો એ બહારવટું કરશે. એને જ્યારે આવવું હોય ત્યારે આવે ને જ્યારે જવું હોય ત્યારે જાય. આપણે રાઈટેય નહીં બોલવાનું ને રોંગેય નહીં બોલવાનું. રાગેય નહીં રાખવાનો ને દ્વેષેય નહીં રાખવાનો. સમતા રાખવાની, કરુણા રાખવાની.’’ તે ત્રણ-ચાર વર્ષ પછી એ ભાઈ સરસ થઈ ગયો ! આજે એ ભાઈ ધંધામાં બહુ મદદરૂપ થાય છે ! જગત ના કામનું નથી, પણ કામ લેતાં આવડવું જોઈએ. બધા જ ભગવાન છે અને દરેક જુદાં જુદાં કામ લઈને બેઠાં છે. માટે ના ગમતું રાખશો નહીં.

એટલે આ બધા વ્યવહારિક પ્રશ્નો અમે છે તે ઉકેલ કરી આપીએ. એટલે આ પદ્ધતિસર જીવન જીવીએ.

પ્રશ્નકર્તા : ખરો વ્યવહાર તો જ્ઞાની પાસેથી જાણવા મળે.

દાદાશ્રી : હા, આ વ્યવહાર બહુ સમજવા જેવો છે. વ્યવહાર એટલે શું ? સામાને બાધક ના થાય, સામાને આનંદ રહે, આપણને આનંદ રહે, એનું નામ વ્યવહાર.

ફ્રેન્ડશીપથી સુધરે બાળકો

પ્રશ્નકર્તા : મા-બાપ અને છોકરાંઓ વચ્ચે કેવું રિલેશન (સંબંધ) હોવું જોઈએ? એ લોકોની લાઈફમાં આપણે કેટલે સુધી ઇન્ટરફીયર થવું (હસ્તક્ષેપ કરવો) જોઈએ ? કઈ ઉંમર સુધી અને કેવી રીતે ?

દાદાશ્રી : છોકરાં પાંચ વર્ષનાં થાય ત્યાં સુધી કહેવાની છૂટ. દશ-અગિયાર વર્ષ સુધી તો આપણે ફ્રેન્ડશીપ રખાય નહીં. ત્યાં સુધી ભૂલચૂક

(પા.૧૮)

થાય એટલે એને સમજણ પાડવી જોઈએ. એકાદ ધોલ મારવીય પડે દસ-અગિયાર વર્ષ સુધી.

સોળ વર્ષ પછી (તો) આપણાં ફ્રેન્ડ તરીકે (એને) ગણવો જોઈએ. મા-બાપના હક્કો છોડી દેવા પડે ! અને પછી ફ્રેન્ડ તરીકે રહેવું જોઈએ. વીસ વર્ષનો જુવાન થયા પછી એનું નામેય ન લેવાય, કશું અક્ષરેય બોલાય નહીં. બોલવું એ ગુનો કહેવાય. છોકરાનો અહંકાર જાગે ત્યારે પછી તેને કશું કહેવાય નહીં અને આપણે શું કામ કહીએ ? ઠોકર વાગશે તો શીખશે.

પ્રશ્નકર્તા : સોળ વર્ષ પછી છોકરું કંઈ ખરાબ કામ કરતું હોય, જેમાં એને હાર્મ (નુકસાન) થવાનું હોય તો આપણે એ રોકવું ?

દાદાશ્રી : ફ્રેન્ડ એટલે ફ્રેન્ડ. ફ્રેન્ડ તરીકે રોકવાનું, તો વાંધો નહીં આવે. ફાધર બનીને કહેશો તો થોડો વાંધો આવશે.

પ્રશ્નકર્તા : ફ્રેન્ડ તરીકે રોકવાની કોશિશ કરીએ અને ના માને તો એને ખોટું કરવા દેવું ?

દાદાશ્રી : તો પછી એને કરવા દેવાનું. એ તો ચાલ્યા જ કરવાનું. નહીં તો આપણે એને જો કદી માર મારીશું તો સામો થશે અગર એ કાર્ય ગુપ્ત રાખે, છાનું રાખશે. એને સમજ પાડવી જોઈએ ફ્રેન્ડ તરીકે કે આમાં શું ફાયદો, આમાં જેલ થાય, એવું બધું થાય. એવી સમજ પાડવી જોઈએ ફ્રેન્ડ તરીકે, ફાધર-મધર તરીકે નહીં. ફાધર-મધરનો ફોર્સ (દબાણ) હોય છે. એ ફોર્સ ના હોવો જોઈએ. છોકરો ના પાડે એટલે આપણે કહેવાનું બંધ કરી દેવાનું. આપણે બોલ્યા નથી ત્યાં સુધી એ ફ્રેન્ડ જેવો રહે.

તમે ફ્રેન્ડશીપ કરશો તો છોકરા સુધરશે. બાકી ફાધર-મધર તરીકે રહો છો, રોફ પાડવા જાવ છો, એ જોખમ છે બધું. ફ્રેન્ડ તરીકે રહેવું જોઈએ અને બહાર ફ્રેન્ડ ખોળે જ નહીં, એ રીતે રહેવું જોઈએ. આ ફ્રેન્ડ તરીકે તો એની (સાથે ક્યારેક) પાના રમવા જોઈએ, બધું જ એની જોડે કરવું જોઈએ. તારા આવ્યા પછી અમે ચા પીશું, એવું કહેવું જોઈએ. આપણે બધાએ સાથે ચા પીવાની. ‘યોર ફ્રેન્ડ’ (તમારો મિત્ર) હોય એ રીતે વર્તવું જોઈએ, તો એ છોકરાં તમારાં રહેશે. પહેલાં ફ્રેન્ડ તરીકે તમે નક્કી કરો તો રહી શકાય. જેમ તમે ફ્રેન્ડને રીસ ચડે એવું બોલતા નથી. એ અવળું કરતો હોય તો આપણે ફ્રેન્ડને કેટલું સમજાવીએ ? એ માને ત્યાં સુધી. ના માને તો આપણે પછી કહીએ, તારી મરજીની વાત.

બાળકોને ઘરમાં જ માન આપો

ઘણાં છોકરાઓને માન જોઈએ છે. માનનો સ્વાદ પડે છે ને ! એટલે એ છોકરાઓને માટે મા-બાપે શું કરવું જોઈએ? કે બહાર માન ખોળે નહીં એવી રીતે રાખવા જોઈએ. એ માનના ભૂખ્યા ના હોય ને બહાર પેલું માન ખાવા જાય નહીં, માનની હોટલોમાં, એટલા માટે શું કરવાનું ? ઘેર આવે તો આમ બોલાવાનો, કે બાબા, તું તો ડાહ્યો છું, આમ છું. તેમ છું. એને થોડું માન આપવું. એટલે ફ્રેંડશીપ જેવું વલણ રાખવું જોઈએ. એને માથે હાથ ફેરવીને બેસવું આપણે, ‘બેટા લે, હેંડ ! આપણે જમવા બેસીએ, નાસ્તો કરીએ સાથે.’ એવું બધું હોવું જોઈએ, તો પછી બહાર પ્રેમ ખોળે નહીં. અમે તો પાંચ વર્ષનું છોકરું હોય તો એની જોડેય પ્રેમ કરીએ, એની જોડે ફ્રેંડશીપ જેવું રાખીએ.

ફ્રેન્ડ બનવા મા-બાપે અપનાવવી આ કળા

ફ્રેન્ડ થવા માટે પહેલું આપણે શું કરવું પડે ? બાહ્ય વ્યવહારમાં ‘હું એનો ફાધર છું’, પણ અંદરખાને મનમાં આપણે માનવું કે હું એનો છોકરો છું. ત્યારે ફ્રેન્ડશીપ થાય, નહીં તો થાય નહીં ! ફાધર ફ્રેન્ડ કેવી રીતે થાય ? ત્યારે કહે,

(પા.૧૯)

‘લેવલ લઈએ ત્યારે.’ લેવલ કેવી રીતે લેવાય ? એના મનમાં એવું માને કે ‘હું આનો છોકરો થઉં છું.’ એવું કહે (માને) તો કામ થઈ જાય. કેટલાક લોકો કહે છે ને કામ થઈયે જાય છે !

પ્રશ્નકર્તા : એ જોયું છે. ઔરંગાબાદમાં બધા છોકરાઓને ભેગા કરીને તમે વાતો કરતા. એમના જ દ્રષ્ટિબિંદુથી ‘દાદા’ પણ પાંચ વર્ષના બની જાય.

દાદાશ્રી : આ બેબી જોડે પણ ફ્રેંડશીપ જેવું વાતાવરણ. હા... અને એ પાછા પોતે ભાવથી કહી દે બધી હકીકત, બધું કહી દે. કારણ કે એ તમારામાં તો શું હોય ? ‘હું મોટી ઉંમરનો છું, પેલો નાની ઉંમરનો છે’ એ ભેદ પડી જાય. તે તમારા બારણાં બધા બંધ હોય. અહીં ખુલ્લા બારણાં, દોઢ વર્ષનો છોકરો અમારી જોડે રમે હઉ. ‘દાદાજી’ જોડે અહીં જે’ જે’ કરે, બધું કરે.

સમજણની કાઉન્ટર પુલી

પ્રશ્નકર્તા : મારે મોટા દીકરા જોડે બહુ ખટપટ થાય છે. ઇચ્છા ન હોવા છતાં બફાટ થઈ જતો હોય છે, તો શું કરવું?

દાદાશ્રી : હા, એટલે હું આ દાખલો આપું છું કે તમારો બાબો બાર વર્ષનો હોય, હવે એને તમે બધી વાત કરો તો બધી વાતમાં કેટલીક વાત એ સમજી શકે અને કેટલીક વાત ના સમજી શકે. તમે શું કહેવા માગો છો તે એની સમજમાં આવતું નથી. તમારો વ્યુ પોઈન્ટ શું છે એની સમજમાં નથી આવતું. એટલે તમારે ધીમે રહીને કહેવું કે મારો હેતુ આવો છે. મારો વ્યુ પોઈન્ટ આવો છે. હું આવું કહેવા માગું છું. તને સમજાય કે ના સમજાય, મને કહેજે. અને તારી વાત મને સમજમાં નહીં આવે તો હું સમજવા પ્રયત્ન કરીશ, કહીએ. એટલે આપણો એની જોડે ફોડ કરી લેવો જોઈએ અને કેવો ? ફ્રેન્ડલી ટોનમાં હોવો જોઈએ.

તું સામાની દ્રષ્ટિ શોધી કાઢ. સામાની દ્રષ્ટિ એટલે શું કે દરેકને એડજસ્ટ થવું, એવી દ્રષ્ટિથી જો.

કાઉન્ટર પુલી મૂકી થવું એડજસ્ટ

માનસિક ઉંમર જોઈને આપણે એડજસ્ટ કરવું જોઈએ. અમે દરેકની જોડે વાત કરીએ, તે એની માનસિક ઉંમર કેટલી છે એ જોઈને એને સમજણ આપીએ. તેથી અમે કહીએ છીએ કે અમે કાઉન્ટર પુલી મૂકી દઈએ છીએ. એટલે અમારે અથડામણ થતી નથી, મતભેદ થતો નથી. એનું માનસિક ગ્રેડેશન, વાચિક ગ્રેડેશન, શરીરનું ગ્રેડેશન કેવું છે એ બધું જ જોઈ લઈએ. શરીરથી ઉંમરમાં મોટો છે, વાણીમાં બહુ જબરો છે, શૂરો છે, પણ માનસિક બધું લૉ (નીચું) છે. એટલે રિવોલ્યુશન ઓછાં કરી નાખવા. બાળક જેવું જ માની લેવાનું.

સમજાવીને કામ લો

ઘણા લોકો છોકરાને કહે છે, ‘તું મારું કહ્યું માનતો નથી.’ મેં કહ્યું, ‘તમારી વાણી ગમતી નથી એને. જો ગમે તો અસર થઈ જ જાય.’ અલ્યા મૂઆ, પપ્પો થતાં તને આવડ્યું નથી. આ કળિયુગમાં દશા તો જુઓ લોકોની ! નહીં તો સત્યુગમાં કેવા ફાધર ને મધર હતા !

સમજાવીને કામ લેતાં નથી આવડતું એટલે જ મારે લખવું પડ્યું છે કે ‘અન્સર્ટિફાઈડ ફાધર એન્ડ અન્સર્ટિફાઈડ મધર.’ એમ જોને પુસ્તકમાં લખવું પડ્યું છે. કારણ કે એ સમજાવી શકતાં નથી અને પછી બૂમો પાડે છે.

હું એ શીખવાડવા માંગું છું, તમે એવું બોલો કે છોકરાને તમારી વાતમાં ઈન્ટરેસ્ટ (રસ) પડે. એટલે તમારું કહ્યું કરશે જ. તમે કહ્યુંને મને કે તમારી વાત મને ગમે છે, તો જ તમારાથી એટલું થાય.

બાળકોને બહુ સમજાવવું પડે છે, એનું

(પા.૨૦)

કારણ શું ? કે તમે પોતે સમજતા નથી. માટે વધારે સમજાવવું પડે. સમજતા માણસને એક ફેરો સમજાવવું પડે. તે આપણે ના સમજી જઈએ ? બહુ સમજાવો છો પણ પછી સમજે છે ને !

તે આપણે ફરી ફરી સુધારી સુધારીને પછી સમજાવવું. સમજમાં બેસવું જોઈએ ને એમને ? તેમ છતાંય ના બેસે તો જાણવું કે આપણી ભૂલ છે આ. જો હિટલરીઝમ કરીએ તો હેલ્પફુલ નથી.

આપણે જો સમજાવીએ અને એને સમજમાં બેસે તો એ એક્સેપ્ટ કરે જ હંમેશાં.

પ્રશ્નકર્તા : માને છે પણ બહુ સમજાવ્યા પછી.

દાદાશ્રી : એ રસ્તો સારામાં સારો. આ તો મારી-ઠોકીને સમજાવવા માંગે છે ! જેમ બાપ થઈ બેઠો, તે જાણે અત્યાર સુધી દુનિયામાં કોઈ દહાડો કોઈ બાપ જ નહીં હોય ! એટલે જે સમજાવીને આવું લે છે, તેને મારે અન્ક્વૉલિફાઈડ નથી કહેવા.

ડિસીપ્લિન લાવવા ખપે આપણી ડિસીપ્લિન

પ્રશ્નકર્તા : તો પછી બાળકોને ડિસીપ્લિન (શિસ્ત)માં લાવવા માટે આપણે શું કરવું જોઈએ, મા-બાપે ?

દાદાશ્રી : એમને ડિસીપ્લિનમાં લાવવા માટે આપણે ડિસીપ્લિન્ડ થવું જોઈએ. જો હું ડિસીપ્લિન્ડ થઈ ગયો છું એ તમને બધાને દેખાય છે કે નથી દેખાતું ? જો મારામાં કોઈ વ્યસન નથી. અહીં નો સીક્રેસી, એટલે તમે કેવાં ડાહ્યા થઈ ગયા છો બધા ! પહેલાં છોકરાંને ડાહ્યા કરીને પછી તમે ડાહ્યા થાવ એવું ના ચાલે. તમારું જોઈને શીખે છે છોકરાઓ તો ! એમની સ્વતંત્ર ગાંઠો લાવ્યા હોય, પણ એ આગળ બહારનું જોઈને જ તૈયાર થાય. બહારનું સારું દેખાય અને પોતાની પાસે અવળી (સમજણ) હોય તો મનમાં એમ લાગે કે આ આવું કેમ ? મારામાં ખરાબ છે, એવું સમજી જાય.

આપણે (અસંયમ) બધું બંધ કરી દેવું જોઈએ. એટલે આપણા સંસ્કાર દેખે એવું એ કરે. પહેલાં આપણા મા-બાપ સંસ્કારી કેમ કહેવાતા હતાં ? એ બહુ નિયમવાળા હતા અને ત્યારે સંયમ હતો બધો.

આપણું જોઈ જોઈને બાળકો શીખશે

આપણું જીવન જ એવું દેખાવું જોઈએ કે પેલાને આશ્ચર્ય થાય કે આ બીજાને ત્યાં આવું ના હોય એવી મારી મધર છે. આપણું જીવન એવું જીવવું જોઈએ કે એને શીખવાડવું ના પડે, એની મેળે જોઈને શીખે એ.

અમારી પાસે જોઈ જોઈને શીખવાનું છે. પાસે શા હારુ બેસાડી રાખું છું કે અમારું જીવન જુઓ, આંખો જુઓ. આંખોમાં શું રહે છે ? ત્યારે કહે, ‘સાપોલિયાં રમે છે ?’ ત્યારે કહે, ‘ના, સાપોલિયાં નથી રમતાં અંદર.’ ત્યારે શું રમે છે ? ત્યારે કહે, ‘વીતરાગતા રમે છે.’ એ શીખો. વાણી દિલ ઠરે એવી હોય. એટલે આ બધું જોડે બેસ બેસ કરવાથી થઈ જાય. એટલે નકામી હાય હાય ના કરવી. ભણવાથી ના થાય. ઊલટાં લોક શું કહે છે, ‘તમે કરી બતાવો.’ એક ફેરો આપણે એને કહીએ, ‘લે, ટેબલ પર બેસીને આવી રીતે જમજે.’ તો એક ફેરો જમતાં શીખવાડીએ એટલે શીખી જાય. આપણે ફરી શીખવાડવા ન જવું પડે અને ચોપડીમાં આમ પ્લાનિંગ કર્યું હોય અને શીખવાડ્યું હોય તો ક્યારે શીખી રહે ?

આ દુષમકાળ જબરજસ્ત વ્યાપેલો છે, સંસ્કારમાત્ર ખલાસ થઈ ગયા છે ! માણસને કોઈને સમજણ પાડતાં આવડતી નથી. બાપ છોકરાંને કંઈક કહે તો છોકરો કહેશે કે ‘મારે તમારી સલાહ નથી સાંભળવી.’ ત્યારે સલાહ આપનારો કેવો ને લેનારેય કેવો ? કઈ જાતના લોક ભેગા થયાં છો ? આ લોક તમારી વાત શાથી નથી સાંભળતા ? સાચી નથી તેથી. સાચી હોય તો સાંભળે કે ના સાંભળે ? આ

(પા.૨૧)

લોક શાથી કહે છે ? આસક્તિને લીધે કહે છે. આ આસક્તિને લીધે તો પોતે પોતાના અવતાર બગાડે છે !

વણમાગી સલાહ આપવી નહીં

‘વણમાગી સલાહ આપવી નહીં’ એવું અમે લખ્યું છે ખરું ! એટલે કોઈ આપણને પૂછે તો આપણે સલાહ આપવી અને તે ઘડીએ આપણને ઠીક લાગે એવું આપણે કહી છૂટવું અને સલાહ આપ્યા પછી આપણે એમ કહીએ કે તમને અનુકૂળ આવે એમ કરજો. અમે તો આ તમને કહી છૂટીએ. એટલે પછી એને કંઈ ખરાબ લાગે એવી વસ્તુ નથી. એટલે આપણે આ જે બધું કરવાનું છે ને, એની પાછળ વિનય રાખવાનો છે.

ડ્યુટી બાઉન્ડ ફરજો અદા કરો

મા-બાપે પાંચ હજારનું દેવું કરીને છોકરાને ભણાવ્યો હોય તેમ છતાં કોઈ દિવસ છોકરો ઉદ્ધતાઈ કરે તો, બોલી ના બતાવાય કે અમે તને ભણાવ્યો. એ તો આપણે ‘ડ્યુટી બાઉન્ડ’ હતા, ફરજિયાત હતું તે કર્યું. ફરજિયાત એટલે ‘ડ્યુટી બાઉન્ડ’ અને મરજિયાત એટલે ‘વિલ બાઉન્ડ’. લોકો ફરજિયાતને મરજિયાત માને છે. અલ્યા, તારી વિલીંગનેસ જે બાજુ હોય, તે બાજુ સંસાર વીંટાઈ રહ્યો છે. ફરજિયાત છે તેમાં મરજિયાતનું ચિતરામણ ચીતરી રહ્યા છે. જે ફેરવી શકાય છે તે વિલ બાઉન્ડ છે. ઘણાં છોકરાં બાપની સામા થઈ જાય છે ત્યારે બાપ ગુસ્સે થાય છે અને બધું કહી બતાવે છે કે ‘મેં તને ભણાવ્યો, ગણાવ્યો, મોટો કર્યો.’ આખું જગત ઈનામ ખોળે છે કે ‘મેં આટલું આટલું કર્યું, તમને ભાન નથી. તમને ગુણ નથી મારો.’ અલ્યા મૂઆ, શાનો ગુણને ખોળે છે, આ તો જે કર્યું, એ તો ફરજિયાત તેં કર્યું !

આપણે બેન્કોની સાથે જે ઓવરડ્રાફ્ટ લીધા છે, તે તો પૂરા ચૂકવવાં જ પડે ને ! આપણે રૂપિયા લાવ્યા હોય ત્યાં જ પ્રોમિસ આપ્યું હોયને કે ‘ભઈ, મારી જે દશા થશે, કાં તો મોક્ષનો અધિકારી થઈ જઈશ તોય આપીને જઈશ; કાં તો મોક્ષનો અધિકારી નહીં થાઉં તોય તમારું પેમેન્ટ પૂરું કરીશ.’ એવું આપણે પ્રોમિસ આપીને આવેલા ને ! એવું આ બધું વ્યવહારમાં પ્રોમિસ પતાવવાના છે અને આ ફરજિયાત છે પાછું. મરજિયાત તમે કશું કરતા જ નથી. ફરજિયાત, બિલકુલ ‘ડ્યુટી બાઉન્ડ’ !

સમભાવે નિકાલ કરો આ ફાઈલોનો, તો આબરૂ રહેશે, નહીં તો આબરૂ નહીં રહે. એટલે ફાધરથી એવો અહંકાર ના કરાય કે ‘મેં તને ભણાવ્યો.’ આપણે જો સંસ્કારી બનાવવા હોય તો આપણી ફરજ આપણે ચૂકવી ના જોઈએ.

છોકરાંને કેળવવા પોતે કેળવાવું જોઈએ

કોઈ અવતારમાં, કોઈ કાળમાંય જ્ઞાની પુરુષે આવો ચાબખો નહીં માર્યો હોય કે અન્ક્વૉલિફાઈડ ફાધર્સ એન્ડ અન્ક્વૉલિફાઈડ મધર્સ. હવે ક્વૉલિફિકેશન એટલે એ લેવાનું નથી. બાપ થવાની સામાન્ય બુદ્ધિ હોવી જોઈએ કે ના હોવી જોઈએ ? આ છોકરાંને કેળવતાં આવડતું નથી. હા, બીજા બધાં લોકને છે તે કેળવવા ના પડે. દેવલોકોને કે બીજા લોકોને કે આ જાનવરોનાં છોકરાંને, કોઈને કેળવવા ના પડે. એ સહજ કેળવાયેલા હોય. આમને જ કેળવવા પડે. કેળવવા માટે પોતે કેળવાવું જોઈએ. જોખમદારી છે એ તો બધી. ‘અન્ક્વૉલિફાઈડ ફાધર્સ’ બોલવું, એ તો કંઈ જેવી તેવી વાત છે ? આ દુનિયામાં કોઈ પણ રોગ એવો નથી કે જેની દવા ના હોય. ડૉક્ટરોય કહે, આ તો કેવો થઈ ગયો પેલો ? કષ્ટ સાધ્ય ?

પ્રશ્નકર્તા : ક્રોનિક થઈ ગયો છે.

દાદાશ્રી : ડૉક્ટરો કહે, ક્રોનિક. પણ ક્રોનિકનીય દવા છે. ફક્ત એની પુણ્યૈ કાચી પડી છે તેથી ભેગું થતું નથી. બાકી, અમથા કોઈક એવા પુરુષનો હાથ અડે તો મટી જાય બધું.  અગર તો

(પા.૨૨)

ચપટી દવા આપે ને, તોય મટી જાય. બધી ચીજ છે જગતમાં. કશું નથી એવું નથી.

ઝાટકીને પણ સમજાવે જવાબદારી

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, મને ઝાટકો છો આજે, એવું મને થાય છે.

દાદાશ્રી : હા, પણ ઝાટકે નહીં તો આ જગત સીધું કેમ થાય તે? જવાબદારી સમજવી જોઈએ ને? ફાધર થવાની સમજ્યા વગર તું ફાધર થયો, એટલે એ ગપ્પેગપ્પ ચુમાલસો લખ્યા કહે. પણ તે જવાબ સાચો નથી. તે આ જવાબ પણ લોક એને એક્સેપ્ટ નહીં કરે. ફાધર થવાની જવાબદારી ના સમજવી જોઈએ ? પોતે છોકરાંનો બાપ થયો અને સંસ્કાર આપતાં ન આવડે અને કોઈકને ત્યાં સંસ્કાર આપવા જવું પડે, એ સારું લાગે ? અમારી પાસે પૂછી જજો બધું. હું તમને દેખાડીશ એ પ્રમાણે સંસ્કાર પછી એને આપવાના. જીવન જીવવાની કળા શીખવી જોઈએ આમ. આ લખવાનું સારું લાગતું હશે, ઈન્ડિયન માટે ? આવું લખાય કે ના લખાય ? કોઈ લખે જ નહીં ને, મૂઆ. એનું શું કારણ ? એ જ અન્કવૉલિફાઈડ ફાધર હોય તો પછી શી રીતે લખે તે ? એટલે કોઈ લખતું નથી.

મા-બાપના ગાંડપણે છોકરાં ગાંડા

આ તો બધું મા-બાપનું ગાંડપણ જોઈને છોકરાં પણ ગાંડા થઈ ગયાં છે. કારણ કે મા-બાપના આચાર-વિચાર પદ્ધતિસર નથી. ધણી-ધણિયાણીય છોકરાં બેઠાં હોય ત્યારે ચેનચાળા કરે એટલે છોકરાં બગડે નહીં તો શું થાય ? છોકરાને કેવા સંસ્કાર પડે ? મર્યાદા તો રાખવી જોઈએ ને ? આ દેવતાનો કેવો ઑ (પ્રભાવ) પડે છે ? નાનું છોકરુંય દેવતાનો ઑ રાખે છે ને ? મા-બાપનાં મન ‘ફ્રેકચર’ થઈ ગયાં છે, મન વિહ્વળ થઈ ગયાં છે. વાણી ગમે તેવી બોલે છે, સામાને દુઃખદાયી થઈ પડે તેવી વાણી બોલે છે. એટલે છોકરાંઓ ખરાબ થઈ જાય. (બેનને સંબોધીને...) આપણે એવું બોલીએ કે ધણીને દુઃખ થાય ને ધણી એવું બોલે કે આપણને દુઃખ થાય.

પ્રશ્નકર્તા : હવે એ જે એનું આ સંસ્કારનું છે ને, એ પડ ઓછું થવા માંડ્યું છે. એની આ બધી ભાંજગડ છે.

દાદાશ્રી : ના, ના, સંસ્કાર જ ઊડી જવા માંડ્યા. આમાં પાછાં દાદા મળ્યા એટલે ફરી મૂળ સંસ્કારમાં લાવશે, સત્યુગમાં હતાં એવાં સંસ્કાર પાછાં. આ હિન્દુસ્તાનનું એક છોકરું આખા વિશ્વનું વજન ઊંચકી શકે એટલી શક્તિ ધરાવે છે ! ફક્ત એને પોષણ આપવાની જરૂર છે. આ તો ભક્ષક નીકળ્યા! ભક્ષક એટલે પોતાનાં સુખને માટે બીજાને બધી રીતે લૂંટી લે ! જે પોતાનું સુખ ત્યાગીને બેઠો છે, એ બીજાને સર્વસ્વ સુખ આપી શકે !

આજનો યુવાવર્ગ નિખાલસ

પ્રશ્નકર્તા : આજનો યુવાન વર્ગ કયા રાહ પર જઈ રહ્યો છે ? એનું ભવિષ્ય આપશ્રીની દ્રષ્ટિએ શું છે? સાચો રાહ શું છે ?

દાદાશ્રી : આજનો યુવાન વર્ગ અત્યારે કંઈ પણ દોરવણી નહીં હોવાથી સફોકેશન(મૂંઝવણ)માં છે. પણ આવો યુવા વર્ગ કોઈ કાળે હતો નહિ એવો છે, કે જે યુવા વર્ગ ચોખ્ખો છે, પ્યૉર છે. એને માર્ગદર્શન આપનારની જરૂર છે. જો માર્ગદર્શન આપે તો આ હિન્દુસ્તાન ઓલરાઈટ (બરાબર) થઈ જાય અને માર્ગદર્શન આપનારો મળી આવશે હવે થોડા વખતમાં.

એક છોકરો હતો, તે મને કહે છે કે ‘દાદાજી, મને બહુ દુઃખ થાય છે અંદર.’ મેં કહ્યું, ‘શેનાં માટે તને દુઃખ થાય છે ?’ ત્યારે કહે છે, ‘મને એક ખરાબ વિચાર આવે છે એટલે મને દુઃખ થાય છે. કેમ આવા વિચાર આવે છે ?’ ત્યારે મેં કહ્યું,

(પા.૨૩)

‘પણ શું વિચાર આવે છે, મને કહેને ! હું તને મટાડી દઉં.’ ત્યારે કહે, ‘મને એવાં વિચાર આવે છે કે દાદાજીને ગોળી મારી દઉં.’ મેં કહ્યું, ‘હા, એ બરોબર છે. હવે તને દુઃખ થયા જેવી વાત છે આ, નહીં ?’ પણ શાથી આવું થયું એ મને કહે. ત્યારે કહે, ‘તમે વિધિ કરાવતા હતા તે વખતે બીજાં બહારનાં માણસ આવ્યા, તેને ઝટ બોલાયા ને મને ત્યાં આગળ દસ મિનિટ અટકાવ્યો. એટલે મને મનમાં થયું કે આ દાદાને ગોળીબાર કરો.’ મેં કહ્યું, ‘બરોબર છે, એ મારી ભૂલેય બરોબર છે. એટલે આ મારી ભૂલ થઈ ને, માટે તને આ વિચાર આવ્યો. (પણ) હવે નહીં આવે.’ બીજાંને પેસવા દીધાં, એને ના પેસવા દીધો, પછી આવે જ ને માણસને ? તીખો માણસ હોય તો આવી જાય કે ના આવી જાય ? બંડખોર હોય... એટલે સાચું બોલ્યો. એટલે મેં એનો ખભો થાબડ્યો કે ધન્ય છે કે મારી રૂબરૂમાં તું મને ગોળીબાર કરવાની વાત કહું છું ! તું સાચું બોલ્યો ! ધન્ય છે આ યુવા વર્ગને ! આટલું જો સત્ય હશે તો યુવાવર્ગ એકદમ ઊંચા લેવલે પહોંચી જશે, સપાટાબંધ ચઢી જશે ! યુવાવર્ગ બહુ જ સુંદર છે, તદ્દન સાચો. કંઈપણ સુખ પડતું નથી છતાંય સત્યતા છોડતો નથી.

ત્યારે મને એક જણે કહ્યું, કે તમે એનો ખભો થાબડો છો, પણ તમારા જેવાં આ સાંભળનારાય નહીં મળે. ગોળીબાર કરવાનું કહે છે, છતાં તમે એને થાબડો છો ? બીજો તો કાઢી મેલે, કહે છે. ત્યારે મેં કહ્યું, ‘ના, અમારે અહીં ના હોય.’ અક્રમ વિજ્ઞાન છે આ તો ! તમે ગમે એટલો વિરોધ બતાવો તો અમને વાંધો જ ના હોય. વિરોધ એ અમારામાં કંઈ પણ ભૂલ હોય તેનું કારણ છે. વિરોધ કેમ ઉત્પન્ન થાય ? કોઈ પણ જાતનો વિરોધ થાય એ મારી જ ભૂલ છે ! એટલે યુવા વર્ગ તો બહુ સારા રાહ પર જઈ રહ્યો છે. એમને એવા નિમિત્ત મળી આવશે.

બરકત વગરના જ સુધરશે

પ્રશ્નકર્તા : આપ કહો છો કે અત્યારની જનરેશન હેલ્ધી માઈન્ડની છે અને બીજી બાજુ જુઓ તો બધા વ્યસની છે ને કેટલું બધું છે ?

દાદાશ્રી : ભલે એ વ્યસની દેખાય, પણ એમને બિચારાને રસ્તો ના મળે ને તો શું થાય ? એમનું માઈન્ડ હેલ્ધી (મન તંદુરસ્ત) છે.

પ્રશ્નકર્તા : મા-બાપનો છોકરાઓ તિરસ્કાર કરે, મા-બાપને ગાંઠે નહીં એવા બધા થયા છે ને !

દાદાશ્રી : એ તિરસ્કાર-બિરસ્કાર કરે છે, તે બધું એને માર્ગ મળ્યો નથી એટલે. માર્ગ મળે તો આ બહુ સારાં છોકરાંઓ છે !

પ્રશ્નકર્તા : આ છોકરાઓ જ બહુ મોટી સમસ્યા છે !

દાદાશ્રી : સમસ્યા જબરજસ્ત મોટી છે પણ તે સમસ્યા સુધરે એવી છે. આ કાળમાં જ આવાં છોકરાં છે કે જેનામાં બિલકુલ બરકત જ નથી અને બરકત ના હોય તો જ સુધરે. બરકતવાળા સુધરે નહીં. બરકતવાળા તો પોતાના સ્વાર્થમાં એક્કા હોય, જોડે તિરસ્કાર હોય, બીજું હોય. બધું સ્વાર્થમાં એક્કા હોય. તેથી આખું હિન્દુસ્તાન બગડી ગયું ને ! એનાં કરતાં બરકત વગરનો માલ સારો. માનની પડી નથી, કશી કોઈ જાતની પડેલી નથી.

આજનું જનરેશન હેલ્ધી માઈન્ડવાળું

પ્રશ્નકર્તા : (હા,) આજકાલના છોકરાંઓને મારું-તારું નથી પણ મારું-મારું છે.

દાદાશ્રી : ભલે એ લાગે એવું, પણ ખરી રીતે આમ નથી બિચારાને. બહુ હેલ્ધી માઈન્ડના છે. હું એમને ઓળખી શકું છું સારી રીતે.

પ્રશ્નકર્તા : હેલ્ધી માઈન્ડ એટલે શું ?

(પા.૨૪)

દાદાશ્રી : હેલ્ધી માઈન્ડ એટલે મારાં-તારાંની બહુ ના પડેલી હોય અને અમે તો નાના હતા ને, ત્યારે બહાર કોઈકનું કશું પડેલું હોય, તે લઈ લેવાની ઈચ્છા. કોઈકને ત્યાં જમવા ગયા તો થોડું વધારે ખઈએ, ઘેર ખાતાં હોય તેના કરતાં.

આ તો મારી શોધખોળ છે ! હેલ્ધી માઈન્ડની કોઈ વખત જનરેશન પાકી હોય, તો તે આ કાળમાં પાકી છે. હેલ્ધી થતી થતી આવી. અમારા વખતથી હેલ્ધી થતી થતી આવી લાગે છે, મમતા જ નહીં. આ મારું કેવું ખરાબ દેખાય એવું કશું નહીં. પાછું લુંગી પહેરીનેય ફર્યા કરે. એટલે છત નથી એટલું સારું છે. આ લોકોની મહીં છત આવતાં વાર નહીં લાગે, સંસ્કાર આવતાં વાર નહીં લાગે.

આ કુદરતનો ઉપકાર છે કે આ જનરેશન બિલકુલ હેલ્ધી માઈન્ડની પાકી છે ! કોઈ વખત પાકે નહીં અને પાકે ત્યારે વર્લ્ડનું કલ્યાણ કરે ! આને માર્ગદર્શન આપનાર જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : એટલે કઈ રીતનું માર્ગદર્શન ?

દાદાશ્રી : હું આપું છું અત્યારે. મારી પાસે બધાંને તૈયાર કરું છું. આજના જે આ છોકરાં-છોકરીઓ છે, તે પચ્ચીસ વર્ષની અંદરના છે એ બધા હેલ્ધી માઈન્ડના છે. હેલ્ધી માઈન્ડ કેમ કહું છું હું કે એને જેવું શીખવાડે એવા તૈયાર થઈ જાય! જૂના રોગ નથી. ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવાનું ખોળે, બીજું નહીં. મમતા નહીં એટલે એનું ઘર એનો બાપ વેચવા ફરતો હોય ને, તો મહીં એને પડેલી ના હોય. અને જૂના જમાનામાં તો બાપાને કહેશે, વેચવાનું નથી તમારે. અત્યારે તો હેલ્ધી માઈન્ડવાળા, મમતા નહીં. એટલે જેવો ઘડવો હોય એવો થાય. એટલે એ પ્રોફેસરે લખ્યું કે ગજબની શોધખોળ છે આ તો કંઈક ! આમનું હેલ્ધી માઈન્ડ છે !

પ્રેમ વગરના મા-બાપ

પ્રશ્નકર્તા : (તો પછી આપની દ્રષ્ટિએ યોગ્ય) મા-બાપ કોને કહેવાય ?

દાદાશ્રી : મા-બાપ તો એનું નામ કહેવાય કે છોકરો ખરાબ લાઇને ચઢ્યો હોય છતાંય એક દહાડો મા-બાપ કહેશે, ‘ભઇ, આ આપણને શોભે નહીં. આ તેં શું કર્યું ?’ તે બીજે દહાડેથી એનું બંધ થઇ જાય ! એવો પ્રેમ જ ક્યાં છે ? આ તો પ્રેમ વગરનાં મા-બાપ. આ જગત પ્રેમથી જ વશ થાય. આ મા-બાપને છોકરાં પર કેટલો પ્રેમ છે ? ગુલાબના છોડ પર માળીનો પ્રેમ હોય તેટલો ! આને મા-બાપ કેમ કહેવાય ? ‘અન્સર્ટિફાઇડ ફાધર’ ને ‘અન્સર્ટિફાઇડ મધર’ ! પછી છોકરાંની શી સ્થિતિ થાય ?

સર્ટિફાઈડ મા-બાપ, જ્ઞાન પછી

પ્રશ્નકર્તા : જ્ઞાન લીધેલાં મા-બાપો ‘સર્ટિફાઈડ મા-બાપો’ કહેવાશે ?

દાદાશ્રી : થશે ને ! ના કેમ કહેવાય ? આ હવે આપણા મહાત્માઓ ડાહ્યા થવાના. જ્ઞાન લીધું તેથી છોકરાં સારાં થવાનાં, ડાહ્યા થવાનાં. કારણ કે માઈલ્ડપણું (નમ્રતા) આવે, સ્ટંટ (ચાલાકી) ના હોય. પેલાં તો સ્ટંટ !

મા-બાપ સિવાય કોઈના સંસ્કાર ના પામે. સંસ્કાર મા-બાપનાં, ગુરુનાં અને એનું ફેન્ડસર્કલ, સંયોગો થોડા ઘણા હોય. બાકી મોટામાં મોટા સંસ્કાર મા-બાપનાં ! મા-બાપ સંસ્કારી હોય તો તે છોકરાં સંસ્કારી થાય, નહીં તો સંસ્કાર હોય જ નહીં ને !

છોકરાં જો સુધારવાં હોય તો તમે જવાબદાર છો. છોકરાંની જોડે તમે ફરજથી બંધાયેલા છો. મા-બાપ એવાં હોય કે એમનો પ્રેમ જોઈને છોકરાં અહીંથી ખસે જ નહીં. મા-બાપે એવું પ્રેમમય થવું જોઈએ.

~ જય સચ્ચિદાનંદ.

એ છે લેણ-દેણ, ન સગાઈ

એક છોકરાને એની મા છે તે કશું ખરાબ ના કરતો હોય તોય માર-માર કરતી હોય અને એક છોકરો આટલો બધો તોફાન કરતો હોય તોય એને રમાડ રમાડ કરતી હોય. છોકરા બધા એના હોય, પાંચેવ. પણ પાંચેવ જોડે જુદું જુદું વર્તન હોય. એનું શું કારણ ? આ છે તે મારે પાંચે પાંચ છોકરા પર સરખો ભાવ રાખવો જોઈએ, પણ એ શી રીતે રહે ? અને પછી છોકરા કહેશે, મારી મા છે તે આના પક્ષમાં છે, એવી બૂમો પાડે. એના ઝઘડા છે આ દુનિયામાં. તે એને કંઈ પૂર્વનું વેર છે. પેલાનો પૂર્વનો રાગ છે એટલે રાગ સૂચવે છે. લોક ન્યાય ખોળે છે કે પાંચે છોકરા સરખા નહીં, એને ?

કેટલાક છોકરા મા-બાપની સેવા કરે છે, તે એવી સેવા કરે, ખાધા-પીધા વગરેય સેવા કરે છે. તેમને માટે એવું નથી. બધો આપણો જ હિસાબ છે. આપણા વાંકથી (વાકું) ભેગું થયું આપણને. આ કળિયુગમાં શું કરવા આપણે આવ્યા ? સત્યુગ નહોતો ? સત્યુગમાં બધા પાંસરા હતા. કળિયુગમાં બધા વાંકા મળી આવે.

એ ગોરો છે કે કાળો છે કે ઠીંગણો છે કે ઊંચો છે, એ એનાં કર્મથી છે. ત્યારે આ તો લોકોએ એડજસ્ટમેન્ટ લીધું, આ આંખે દેખેલું કે આ નાક તો એકઝેક્ટ સરખું જ દેખાય છે, એટલે બાપના જ ગુણ છોકરામાં ઊતર્યા છે, કહેશે. એટલે આ તો સમજણ વગરની વાત છે ! જો બાપના ગુણ છોકરામાં આવતા હોયને, તો તો બધા છોકરામાં સરખા આવે. આ તો બાપને જે પૂર્વભવે ઓળખાણવાળા છે, એના ગુણ મળતા આવતા હોય. તમારા ઓળખાણવાળા બધા કેવા હોય ? તમારી બુદ્ધિને મળતા આવતા હોય, તમારા આશયને મળતા આવતા હોય. તો તમને મળતા આવતા હોય, તે આ ભવમાં પાછા છોકરા થાય. એટલે એનો ગુણ તમને મળતા આવતા હોય, પણ ખરેખર એ તો એના પોતાના જ ગુણો ધારણ કરે છે. સાયંટિસ્ટોને એમ લાગે છે કે આ પરમાણુમાંથી આવે છે. પણ એ તો એના પોતાના જ ગુણો ધારણ કરે છે. પછી કોઈ નઠારો, નાલાયક હોય તો દારૂડિયોય નીકળે. કારણ કે જેવા જેવા સંજોગ એણે ભેગા કર્યા છે, એવું જ ત્યાં આગળ બને છે. કોઈ જીવને વારસાઈમાં કશું અક્ષરેય ના મળે. એટલે વારસાઈ એ તો એક દેખાવ માત્ર છે. બાકી પૂર્વભવે જે એના ઓળખાણવાળા હતા તે જ આવ્યા છે.

એટલે મારે ત્યાં આગળ આ વિજ્ઞાન બધું ખુલ્લું કરવું પડયું કે અલ્યા, બાપનો તે શો દોષ છે ? તું ક્રોધી, તારો બાપ ક્રોધી, પણ આ તારો ભાઈ કેમ ઠંડો છે ? જો તારામાં તારા બાપનો ગુણ ઉત્પન્ન થયો હોય તો આ તારો ભાઈ ઠંડો કેમ છે? એટલે આ નહીં સમજાવાથી લોક ઠોકાઠોક કરે છે અને જે ઉપર દેખાય એને સત્ય માને છે. વાત બહુ સમજવા જેવી છે. આ બહુ ઊંડી વાત છે. આ તો મેં કહી એટલી નથી. આ બહુ ઊંડી વાત છે ! ભગવાન પણ આટલું ન આપી શકે. આ તો બધા હિસાબ જ લેવાય છે ને ચૂકવાય છે !

આત્મા કોઈનો છોકરો થાય નહીં ને આત્મા કોઈનો પિતા થાય નહીં. આત્મા કોઈની વાઈફ થાય નહીં કે આત્મા કોઈનો ધણી થાય નહીં. આ બધું ઋણાનુબંધ છે. કર્મના ઉદયથી ભેગું થયેલું છે. હવે લોકોને એ ભાસ્યું છે ને આપણનેય એ ભાસ્યું અને એ ભાસે છે એટલું જ. ખરી રીતે દેખાતુંય નથી. ખરી રીતે હોય ને તો કોઈ વઢે જ નહીં. આ તો કલાકમાં જ ભાંજગડ પડી જાય, મતભેદ પડી જાય તો વઢી પડે કે ના વઢી પડે ? ‘મારી-તારી’ કરે કે ના કરે પછી ?

માટે કળિયુગમાં આશા ના રાખશો. કળિયુગમાં આત્માનું કલ્યાણ થાય એવું કરો, નહીં તો આ વખત બહુ વિચિત્ર આવી રહ્યો છે, આગળ ઉપર. એટલે આપણે કંઈક આત્માનું કરી લો.

(પરમ પૂજ્ય દાદાશ્રીની જ્ઞાનવાણીમાંથી સંકલિત)