Table of Contents

(પા. ૧)

સપ્ટેમ્બર-૨૦૧૨ -દાદાવાણી-ગુજરાતી

સંપાદકીય

(પા. ૨)

ભ્રાંત પુરુષાર્થ - યથાર્થ પુરુષાર્થ

પુરુષાર્થની વ્યાખ્યા

ઊંધો પુરુષાર્થ, અજ્ઞાનતાથી

સમજણ, પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થની

(પા. ૩)

પુરુષાર્થ કોને કહેવાય ?

(પા. ૪)

પુરુષાર્થ કરે કોણ ?

ખાવામાં પોતાનો પુરુષાર્થ કેટલો ?

પોતાની સત્તા કેટલી ?

(પા. ૫)

ફરજિયાત છે તે બધું પ્રારબ્ધ

પ્રકૃતિ ઉકલે સંયોગાધીન

(પા. ૬)

ન ફરે પ્રારબ્ધ

સમજ્યા વગર ન બોલાય પ્રારબ્ધ

આયોજન પૂર્વ ભવે, રૂપક આ ભવે

સંયોગ માત્ર પ્રારબ્ધ

(પા. ૭)

સાચો પુરુષાર્થ કયો ?

સ્વાભાવિક જે જે થાય તે પ્રારબ્ધ

ઊંધો પુરુષાર્થ થાય, ભાવથી જ

(પા. ૮)

બગડે ભાવ આમ

બંધન, સૂક્ષ્મકર્મથી

અંદરનો ભાવ એ સૂક્ષ્મકર્મ

(પા. ૯)

ભાવ બગડે તો બગડે ભવ

છતાં પુરુષાર્થથી સુધરે ભવ

(પા. ૧૦)

ભાવનું કારણ, અજ્ઞાનતા

અવળા-સવળા ભાવ, લૌકિક જ્ઞાનને આધીન

(પા. ૧૧)

મોક્ષે જતાં નડે, સૂક્ષ્મ કર્મ જ

ભાવથી બંધાય સૂક્ષ્મકર્મ

(પા. ૧૨)

ગુનામાંથી છૂટાય, પસ્તાવાથી

પરિણામ તો, કોઝિઝ ફેરવ્યે જ ફરે

(પા. ૧૩)

ના હોવા ઘટે કકળાટ, પરિણામમાં

જગત વશ થાય, પ્રેમથી જ

(પા. ૧૪)

સન્માર્ગે વાળો પ્રેમથી

સુધારવા આપો સાચી સમજણ

(પા. ૧૫)

કષાયથી બગડે ભાવ અને ભવ

ભાવસત્તા, આપણા હાથમાં

‘એ’ છે પુરુષાર્થ

ભાવ બગડે ત્યારે

(પા. ૧૬)

નથી ખોટો કોઈ જગત માંહી

નક્કી કરવા જેવો ‘પ્રોજેકટ’

(પા. ૧૭)

દુઃખ ના હોજો કોઈને મારા થકી

ભાવના ભાવે આવશે ઉકેલ

ચાર્જ-ડિસ્ચાર્જનું સાયન્સ

(પા. ૧૮)

‘ડિસ્ચાર્જ’ વખતે, અજ્ઞાનતાથી ‘ચાર્જ’

આખું જગત, ચાર્જને વશ

(પા. ૧૯)

લૌકિક પુરુષાર્થ - અલૌકિક પુરુષાર્થ

(પા. ૨૦)

(પા. ૨૧)

એકધારો સવળો ભાવ એ જ ખરો પુરુષાર્થ

જ્ઞાન-અજ્ઞાન ભેદે તે રિયલ પુરુષાર્થ

(પા. ૧)

ભ્રાંત પુરુષાર્થ - યથાર્થ પુરુષાર્થ

સપ્ટેમ્બર-૨૦૧૨ -દાદાવાણી-ગુજરાતી

સંપાદકીય

સામાન્ય રીતે મનુષ્ય દ્વારા જે જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે, જેમ કે નોકરી-ધંધા, પૂજા-પાઠ, સેવા-પરોપકાર વગેરે તેને જ પુરુષાર્થ ગણવામાં આવે છે. લૌકિક દ્રષ્ટિએ આ વાત બરોબર છે પણ અલૌકિક દ્રષ્ટિએ આ વાત સત્ય નથી. પુરુષાર્થ બે પ્રકારના. એક તો. જે આંખે દેખી શકાય નહીં પણ અંદર સૂક્ષ્મમાં ચાલી રહ્યો છે તે ભ્રાંત પુરુષાર્થ છે. આ પુરુષાર્થનું ફળ શું ? સંસાર. અને બીજો પુરુષાર્થ, જે સંસારથી મુક્ત કરાવનાર છે, તે પોતે આત્મા થઈ પ્રકૃતિને નિહાળે તે સાચો પુરુષાર્થ કહેવાય છે. જ્યાં સુધી વ્યક્તિને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્તિ ના થાય ત્યાં સુધી સંજોગોના દબાણથી ‘હું આ દેહ છું’ એ કર્તાભાવથી જાણે-અજાણે અનેક પ્રકારના ભાવ થઈ જતા હોય છે. એ ભાવ એને કર્મ કે કર્મબીજ કહેવાય છે. કર્મ યોજનારૂપે થાય છે એને કોઝીઝ કહે છે અને રૂપકમાં આવે તેને ઈફેક્ટ કહે છે.

વ્યક્તિ જે તે અવસ્થામાં પોતાને પ્રાપ્ત સમજના આધારે ઊંધા કે છતા ભાવ કરે છે. એ ભાવના ફળરૂપે જ્યારે કર્મ ઉદયમાં આવે ત્યારે પાપ કે પુણ્યના હિસાબે ફળ ભોગવવું પડે છે અને જે ક્રિયારૂપે ભોગવાઈ રહ્યું છે, તેને ભ્રાંતિની ભાષામાં પુરુષાર્થ કહે છે. હવે વ્યક્તિ એકલો સવળો ભાવ કરે એવું કાયમ બનતું નથી, એનાથી અવળા ભાવ પણ થઇ જતા હોય છે. પરિણામે પોતે અજ્ઞાનતામાં પોતાનું જ ઊંધું ભાવિ ઘડતો હોય છે. ભગવાન કહે છે મનુષ્યએ અહીં જ ચેતવાનું છે.

આ ઊંધો પુરુષાર્થ કેવી રીતે થઈ જતો હોય છે તે સમજાવતા પરમ પૂજ્ય દાદા ભગવાન (દાદાશ્રી) કહે છે કે આપણે રાત્રે સૂવા જવાની તૈયારી કરતા હોઈએ અને ત્યાં જ મહેમાન આવે તો બહારનો સારો વ્યવહાર કરે, આગતા-સ્વાગતા કરે પણ અંદર ભાવ બગાડે કે આ અત્યારે મૂઆ કંઈથી ? તે અવળો ભાવ એ ઊંધો પુરુષાર્થ. કોઈ એક વ્યક્તિ મોટી રકમ દાનમાં આપે પણ પૂછીએ તો કહે, જવા દોને, આ તો વ્યવહારમાં આપવા પડ્યા પણ હું તો એક પૈસોય આપું તેવો નથી, તે ઊંધો પુરુષાર્થ અને એવા જ પ્રસંગે બીજી વ્યક્તિ કહે, આજે મારી પાસે નથી પણ જો હોયને તો હું પાંચ લાખ દાનમાં આપી દઉં, તે સવળો પુરુષાર્થ કહેવાય.

દાદાશ્રી કહે છે, પોતાના પ્રારબ્ધ માટે બહારના સંજોગ કે વ્યક્તિ જવાબદાર નથી, પણ પોતાની ભાવસત્તા જ જવાબદાર છે. સંજોગ બાઝવો એ પ્રારબ્ધ છે અને સંજોગ અવળો આવે તે ઘડીએ સમતા રાખવી તેનું નામ પુરુષાર્થ. પ્રારબ્ધ બદલી શકાય નહીં, એ તો ભોગવ્યે જ છૂટકો પણ અંદર ભાવ જરૂર ફેરવી શકાય. કોઈ ગાળ ભાંડે, અપમાન કરે ત્યારે મનમાં એમ થાય કે આ મારા જ કર્મનું ફળ છે અને સામી વ્યક્તિ નિર્દોષ છે, નિમિત્ત છે. કોઈ પણ પ્રકારના પ્રતિભાવ વગર સમતા રાખો તે ભગવાનની આજ્ઞારૂપી પુરુષાર્થ છે.

પૂર્વે કરેલા ભાવો કર્મો રૂપે ઉદયમાં આવે ત્યારે ઊંધા ભાવ થઈ જાય એવું બને પણ ખરો ત્યાં ભગવાને પ્રતિક્રમણરૂપી પુરુષાર્થ પણ બતાવ્યો છે. જેનાથી ઊંધા ભાવો ધોઈ આર્તધ્યાન-રૌદ્રધ્યાનને ધર્મધ્યાનમાં ફેરવી શકાય. પણ છેવટે સંસાર તો ઊભો જ રહેવાનોને ? જેને ખરેખર સંસારથી છૂટવું છે અને મોક્ષે જ જવું છે, એણે તો સાચા અર્થમાં રિલેટિવ પુરુષાર્થમાંથી રિયલ પુરુષાર્થમાં આવવું પડશે. આત્મજ્ઞાની થકી આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી પછી પોેતે પુરુષ પદમાં આવે એટલે પોતે કર્તાપદમાંથી અકર્તાપદમાં આવે અને ત્યાર પછી જ સ્વનો પુરુષાર્થ શરૂ થાય છે. સહુ કોઈ યથાર્થ પુરુષાર્થ માંડી મુક્તિના પંથે પ્રયાણ કરે તેવી અભ્યર્થના.

જય સચ્ચિદાનંદ

(પા. ૨)

ભ્રાંત પુરુષાર્થ - યથાર્થ પુરુષાર્થ

પુરુષાર્થની વ્યાખ્યા

પ્રશ્નકર્તા : દરેકની દ્રષ્ટિએ પુરુષાર્થની વ્યાખ્યા અલગ અલગ હોઈ શકે, તો તેમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થની વ્યાખ્યા શું છે ?

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ બે પ્રકારના છે. એક પોતે પુરુષ થઈ અને પોતે પ્રકૃતિથી જુદો પડી જાય અને પ્રકૃતિને નિહાળે, તે પુરુષાર્થ કહેવાય. પ્રકૃતિને નિહાળ્યા કરે. પ્રકૃતિ શું કરી રહી છે, એને જોયા જ કરે તે પુરુષાર્થ કહેવાય. અને બીજો (ભ્રાંતિનો) પુરુષાર્થ, આ જગતની દ્રષ્ટિએ ભ્રાંત પુરુષાર્થ પણ સાચો ગણવામાં આવે છે. કારણ કે પુરુષાર્થ તો ખરો જ ને ! એણે ઊંધું કર્યું તો આ ઊંધું ફળ મળ્યું. છતું કર્યું તો છતું ફળ મળ્યું.

ઊંધો પુરુષાર્થ, અજ્ઞાનતાથી

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, ભ્રાંતિનો પુરુષાર્થ એટલે શું?

દાદાશ્રી : એ પુરુષાર્થ કોને કહેવાય તે હું તમને કહું સાધારણ. તમારા ગામથી રાત્રે બે-ત્રણ માણસ આવ્યા, એની જોડે બીજા દસ-પંદર-વીસ આવે અને રાતે કહેશે, બારણું ઉઘાડો ચંદુભાઈ. તો તમે ઉઘાડો કે નહીં ?

પ્રશ્નકર્તા : ઉઘાડવું જ પડેને !

દાદાશ્રી : પડે એટલે ? એ પુરુષાર્થ છે તમારો ખરો ? હવે બારણું ઉઘાડે, પાછું ‘આવો પધારો’ એવું બોલવું પડે અને ‘આવો પધારો’ આમ બહાર બોલતા જાય, અંદરમાં કહેશે, ‘અત્યારે કંઈથી મૂઆ, હવે આ ક્યાં?’ એ પુરુષાર્થ. એ જે અંદર ચાલી રહ્યો છે એ પુરુષાર્થ અને આ ભોગવી રહ્યા છે એ પ્રારબ્ધ. ઉઘાડું આંખે દેખાય એ બધું પ્રારબ્ધ અને આંખે ના દેખાય એ પુરુષાર્થ. તે આ મહીં પુરુષાર્થ ચાલી રહ્યો છે, આવતા ભવનો પુરુષાર્થ બગાડી રહ્યા છે. એટલે હું એ શીખવાડું છું, આવતા ભવનો પુરુષાર્થ ના બગાડશો મૂઆ. આ તો માથે પડ્યા ! હવે આપણે પાછા થોડા થોડા ખાનદાનમાં કહે, ‘થોડીક ચા લેશો ત્યારે એ કહેશે, ‘ના, ખીચડી-કઢી બહુ થઈ ગઈ.’ એટલે બૈરા પાછા મહીં કકળાટ કરી મેલે. એટલે સમજણ પાડી કે આ ઊંધું થઈ રહ્યું છે. આ ઊંધો પુરુષાર્થ થઈ રહ્યો છે, માટે છતો કરજો કે આ માથે પડ્યા છે ને હવે આમ કરવાનો શું અર્થ છે ? આમ તો બહાર તો આપણે એ કરીએ છીએને! એટલે આ કળિયુગના દબાણથી એવું થઈ જવાનું કે ‘અત્યારે કંઈથી મૂઆ.’ પણ તે આપણે એને ધોઈ નાખવું જોઈએ પશ્ચાતાપ કરીને. ‘હે ભગવાન, આ ના હોવું જોઈએ. આવું મારે આ મારી અજ્ઞાનતાથી થાય છે.’ આવતા ભવનો પુરુષાર્થ ના બગાડવો જોઈએ.

ઊંધો પુરુષાર્થ થઈ જાય તો ફળ તો અવળું જ ભોગવવું પડેને ! એટલે આપણે કહેવાનું કે ‘ભગવાન, એ જે મેં કર્યું, મારે આવું ના કરવું જોઈએ. ભલે આવ્યા, જે આવ્યા છે તે હિસાબ છે ને !’ હિસાબ વગર કોઈ આવે નહીં. પુરુષાર્થ તમે સમજ્યા?

સમજણ, પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થની

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થ સમજાવો.

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ અંદર થઈ રહ્યો છે, જેને ભાવ પુરુષાર્થ કહે છે. હવે ભાવ તો લોકો બોલે ખરા, પણ સમજે નહીં. દ્રવ્ય બધું પ્રારબ્ધ છે ને ભાવ પુરુષાર્થ છે.

તમે અહીં આવ્યા તે પ્રારબ્ધ છે અને હવે અંદર મહીં ભાવના થાય કે ઓહોહો ! આ આવા દર્શન ફરી ક્યારે થશે ને ક્યારે એ થાય, ગમે એવી ભાવનાઓ થાય એ પુરુષાર્થ. અને નહીં તો ભાવના એવી થાય કે એ તો કહે, અહીં ટાઈમ મારો બગાડ્યો આ. તે આ ક્યાં આવ્યો ? એ અવળો પુરુષાર્થ કર્યો. અવળી-સવળી ભાવનાઓ કર્યા કરે.

(પા. ૩)

પ્રશ્નકર્તા : હં.

દાદાશ્રી : હવે એ જે મહીં અંદર ભાવ થાય છે એ બધા પુરુષાર્થ.

પ્રશ્નકર્તા : તે દાદા, સારો પુરુષાર્થ પણ થાયને?

દાદાશ્રી : આ બેન જોડે તારે કંઈક મતભેદ પડે અને કંઈ થાય તે બધું પ્રારબ્ધ. પણ પછી તું મહીં ભાવ કરું કે આવું ન થવું જોઈએ, ખોટું છે આ, એ પુરુષાર્થ.

ફાધરને માટે, ભઈને માટે અવળા ભાવ આપણને આવે કે એને સવળો કરી નાખવો. અવળો આવે છે તે આ સંજોગોના અનુસાર. બહારના સંજોગોને આપણે ન્યાયથી જોવા જઈએ તો આપણે કહીએ કે ભઈ, ના, એ ખોટું થયું, આવું ના આવવું જોઈએ. તો પછી આપણે જ એને સવળો કરી નાખવામાં શું વાંધો?

પાછું તારું મન શું કહે ? એ કરે છે જ એવુંને! ત્યારે આપણે કહેવું, એ ગમે તે કરે, મારે મારી ફરજ બજાવવાની છે. એ એને એમની જવાબદારી છે. આપણે આપણું ક્લિયર રાખવું જોઈએ ને ! સામો ક્લિયર ના રાખતો હોય તો કો’ક દહાડો સમજણ પાડીએ કે ‘ભઈ, તમે આ, હું ક્લિયર રાખું છું, તમે પણ રાખજો. નહીં તો ફસાઈ જશો.’ આ સંસારમાં ફસાયેલા પછી નીકળેલા નહીં, કોઈ દિવસ નીકળ્યા નહીં. એ જ્ઞાની પાસેથી સમજી લેવું જોઈએ.

આખું જગત પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થની ડિમાર્કેશન લાઈન ના સમજે. હિન્દુસ્તાનમાં એક માણસ ખોળી લાવો, જેને પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થનો ભેદ કરી આપે! એની લાઈન ઑફ ડિમાર્કેશન નાખી આપે ! પ્રારબ્ધ શું ને પુરુષાર્થ શું એની લાઈન ઑફ ડિમાર્કેશન નાખનારો હિન્દુસ્તાનમાં નહીં, વર્લ્ડમાં કોઈ નથી. આ તો બધી વાતો કરે છે. બધા ઠોકાઠોક કરે છે. સાચું હોવું જોઈએ. જે આપણને તરત ફળ આપનારું હોવું જોઈએ. મોઢામાં જો સાકર મેલીએ ને ગળી ના લાગે તો સાકર નહોતી એમ કહી દેવું જોઈએ.

પુરુષાર્થ કોને કહેવાય ?

પ્રશ્નકર્તા : આજે જ્ઞાની પાસેથી પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થની ડિમાર્કેશન લાઈન સારી રીતે સમજી લેવી છે. દાદા, પુરુષાર્થ કોને કહેવાય ?

દાદાશ્રી : પ્રશ્ન તમે સારો પૂછયો, એ તો પ્રશ્ન પૂછીએ ને સાયન્ટિફિકલી સમજીએ, તો એનો ઉકેલ આવે, નહીં તો આનો ઉકેલ આવે નહીં. તમે શો પુરુષાર્થ કરો છો ?

પ્રશ્નકર્તા : ધંધાનો.

દાદાશ્રી : એ તો પુરુષાર્થ ના કહેવાય. જો પોતે જ પુરુષાર્થ કરતો હોય તો નફો જ લાવે, પણ આ તો ખોટ પણ જાય છે ને? એ પુરુષાર્થ ના કહેવાય. એ તો દોરી વીંટેલી તે ઊતરે, એને પુરુષાર્થ કેમ કહેવાય ? પુરુષાર્થ બે પ્રકારના : ભ્રાંતિવાળાને ભ્રાંત પુરુષાર્થ અને ‘જ્ઞાની’ને જ્ઞાન પુરુષાર્થ. તમે પુરુષાર્થ કરો છો તો ખોટ કેમ ખાઓ છો ?

પ્રશ્નકર્તા : એ તો એવુંય થઈ જાય, ક્યારેક નુકસાન પણ થાય.

દાદાશ્રી : ના, પુરુષાર્થ કરનારાને તો ક્યારેય ખોટ ના જાય. આ પુરુષાર્થ કર્યો એ કોણ બોલે છે? આખું ‘વર્લ્ડ’ ‘ટૉપ્સ’ (ભમરડાં) છે. આ તો પ્રકૃતિ નચાવે તેમ નાચે છે ને કહે છે ‘હું નાચ્યો !’ આ આટલોક જ ‘શૉક’ (કરન્ટ) આપે તો હાડકાં ને બધું બહાર નીકળી જાય. આ પુસ્તક વાંચે, શાસ્ત્રો વાંચે છે તેય પુરુષાર્થ નથી. સાચા પુરુષાર્થને કોઈ સમજ્યું જ નથી. ‘હું છું, હું છું’ કરે છે. અલ્યા, તું છે ભમરડો! આ તો શ્વાસ નાકેથી લેવાય છે. શ્વાસ લેવાનીય પોતાની શક્તિ નથી ને એક ઉચ્છવાસ કાઢવાનીય આ ભમરડામાં શક્તિ નથી. આ તો કહેશે કે ‘હું શ્વાસ લઉં છું.’ તે રાત્રે તું ઊંઘે છે ત્યારે શ્વાસ કોણ લે છે ?

તને જ્ઞાન છે ને કે આ નાક બંધ કર્યું તો શું થાય ? આ ‘મશીનરી’ એવી ગોઠવાયેલી છે કે એ

(પા. ૪)

શ્વાસ મહીંથી લે છે અને પછી એ જ ‘મશીનરી’ શ્વાસ ફેંકે છે. ત્યારે આ લોક કહે છે કે ‘હું લાંબો શ્વાસ લઉં છું ને હું ટૂંકો શ્વાસ લઉં છું.’ આ તો તને ‘તું કોણ છે’ એનું જ ભાન નથી. આ તો દોરી વીંટાય છે ને ભમરડો ફરે છે, એમાં ‘હું ફર્યો’ કહેશે. ‘વર્લ્ડ’માં ઝાડે (સંડાસ) જવાની સત્તાયે કોઈને નથી, અમને પણ નથીને આ ‘પુરુષાર્થ, પુરુષાર્થ’ કરો છો !

પુરુષાર્થ કરે કોણ ?

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, તો પછી પુરુષાર્થ કરે કોણ?

દાદાશ્રી : પોતે પુરુષાર્થ કરી શકતા હોત તો કોઈ મરે જ નહીં પણ આ તો ભમરડો ગમે ત્યારે ટપ થઈ જાય. આ ભમરડો ‘ડૉક્ટર’ને કહે, ‘સાહેબ, મને બચાવો. અલ્યા, ડૉક્ટરનો બાપ મરી ગયો, મા મરી ગઈ, એમને એ ના બચાવી શક્યો તો તમને શું બચાવવાનો હતો એ ? ડૉક્ટરના બાપાને ગળે ગળફો બાઝ્યો હોય તો આપણે કહીએ કે ‘તમે આટલા આટલા ઓપરેશનો કરીને પેટમાંથી ગાંઠો કાઢી લો છો, તે આ જરાક ગળફો જ કાઢી લોને.’ ત્યારે એ કહે, ના, એમ કરવાથી તો એ ખલાસ થઈ જાય. તે આ બેજવાબદારપણે કહે છે કે ‘મેં બચાવ્યો.’ અલ્યા, નનામી ના નીકળવાની હોય તો એમ બોલ. તું પહેલા તારી નનામી બંધ કર! આ તો ક્યાંય ટૈડ થઈ જશો! માટે વાતને સમજો.

ખાવામાં પોતાનો પુરુષાર્થ કેટલો ?

પ્રશ્નકર્તા : ખાવામાં તો પુરુષાર્થ હોયને ?

દાદાશ્રી : આ અત્યારે નાસ્તો અહીં આવ્યો છે તે ખાવામાં શો પુરુષાર્થ કરવો પડે ? જો આ ખાવાની ક્રિયામાં પુરુષાર્થ કરવો પડતો હોય તો તે અને જગતનો પુરુષાર્થ બન્ને સરખા જ છે. ખાવા માટે પુરુષાર્થ કરવો પડે ?

પ્રશ્નકર્તા : ના.

દાદાશ્રી : તેવું છે. આ ખાવા માટે હાથ, મોઢું હલાવવું પડે. ‘આપણે’ ડખો ના કરીએ તો દાંત સરસ રીતે ચાવે, જીભ પણ સારી રીતે રહે. આ તો એકલો પોતે ડખો કરે છે કે ‘ખાવાનો પુરુષાર્થ હું કરું છું.’ જીભ જો ખાવાનો પુરુષાર્થ કરવા જાયને તો બત્રીસ દાંતો વચ્ચે કેટલીયવાર ચવાઈ જાય ! પણ જીભ ડખો કરતી નથી અને એમ નથી કહેતી કે ‘હું પુરુષાર્થ કરું છું.’ જમતી વખતે જો મિલમાં પુરુષાર્થ કરવા ના જાય તો ખાવાની ક્રિયામાં બહુ સરસ રીતે સ્વાભાવિક થાય એમ છે. આ તો માત્ર ‘જોવાનું’ ને ‘જાણવાનું’ છે. બધું સ્વાભાવિક રીતે ચાલ્યા કરે એવું છે! રાત્રે તમે હાંડવો ખાધા પછી સૂઈ જાવ છો ? તે ત્યાર પછી એને પચાવવા માટે શો પુરુષાર્થ કરો છો ?

પોતાની સત્તા કેટલી ?

પ્રશ્નકર્તા : ખોરાકના પાચન માટે આઘુંપાછું, હરવું-ફરવું પડેને ?

દાદાશ્રી : તે ક્રિયા પાચન માટે નિમિત્ત છે. અને સૂઈ જાવ ત્યારે શ્વાસોચ્છવાસ સારા ચાલે છે, તેથી તો માણસ ‘ફ્રેશ’ થઈ જાય છે. તમે ઊંઘમાં હો છતાં પણ અંદર પાચન માટે જોઈતા પ્રમાણમાં પાચક રસો, બાઈલ વગેરે પડ્યા જ કરે છે. એને ચલાવવા કોણ જાય છે ? જેમ અંદરનું એની મેળે ચાલે છે. તેમ બહારનું બધું પણ એની મેળે જ ચાલે છે. પ્રયત્ન વગેરે કરવું પડે, બાકી બધું વ્યવસ્થિત રીતે જ ગોઠવાયેલું હોય છે. જન્મ્યો ત્યારથી જ ભોગવટો, માન-અપમાન, જશ-અપજશ બધું લઈને જ આવેલો છે પણ આ અહંકાર નડે છે. જે કંઈ ક્રિયા થાય તેમાં પોતાને કર્તા માને છે. આમાં કરવા જેવું શું છે? મહીં હાંડવો નાખીએ છીએ ને મહીં કુદરતી બધી ક્રિયાઓ થાય છે. તેવી જ રીતે બહાર બધું કુદરતી રીતે જ ચાલે છે. કેટલો ખોરાક, કેટલા પગલાં, શી રીતે ચાલવું, કેટલું ચાલવાનું, બધુંએની મેળે જ થયા કરે છે. આ તો માત્ર અહંકાર કરે છે, ડહાપણ કરે છે અને માને છે કે પોતે પુરુષાર્થ કરે છે.

લોકો કેડો બાંધીને પુરુષાર્થ કરવા જાય છે કે મુંબઈમાં આમ કરવું છે ને તેમ કરવું છે ! મુંબઈ તો

(પા. ૫)

એની એ જ રહી છે, કેટલાય શેઠીયા ટૈડ થઈને મરી ગયા ! મુંબઈની આબાદી છે ત્યાં સુધી કોઈ કશું કરનાર નથી. કારણ કે આબાદીને અટકાવવાની સત્તા નથી ને બરબાદીનેય અટકાવવાની સત્તા નથી! ને તેમાં લોકો પુરુષાર્થ કરવા નીકળ્યા છે !! તું તો આ બધા વાસણોમાં ફક્ત એક ચમચો છે.

(એટલે આ) પુરુષાર્થ એ ભ્રાંત ભાષાનો શબ્દ છે, આ સાચી ભાષાનો શબ્દ નથી.

પ્રશ્નકર્તા : પુરુષાર્થની જરૂર તો ખરી જ ને?

દાદાશ્રી : ખરી રીતે આ બધું પ્રારબ્ધ જ છે. ખરો પુરુષાર્થ લોકોને સમજાયો નહીં એટલે ભ્રાંત પુરુષાર્થ ખોળી કાઢ્યો. ભ્રાંત પુરુષાર્થ એટલે ઈલ્યુઝન (ભ્રમ) જેવો ! પુરુષાર્થ જડે એવી વસ્તુ નથી. પુરુષાર્થ જો જડે ને તો કાલે બધા જ લોકો પુરુષાર્થ કરીને મોક્ષે ચાલ્યા જાય ! પણ આ તો પ્રારબ્ધને જ ફેરવ ફેરવ કરે છે. એટલે આમની મહેનત નકામી જાય છે.

ફરજિયાત છે તે બધું પ્રારબ્ધ

પ્રશ્નકર્તા : જે કર્મ કરીએ છીએ તે ભાગ્યથી થાય છે કે કર્મથી ભાગ્ય થાય છે ?

દાદાશ્રી : ભાગ્યથી કર્મ થાય છે પણ કર્મ થાય છે તેમાં ભાવ બેસે છે તેની ખબર પડતી નથી, ત્યાં પુરુષાર્થ તે ઘડીએ અંદર સૂક્ષ્મ રીતે ચાલુ જ રહે છે. એ ‘કોઝિઝ’ છે ને આ બધી ઈફેક્ટ્સ છે. ‘ઈફેક્ટ્સ’ એ બધી જ પ્રારબ્ધ છે. તમે અહીં આવ્યા તે પ્રારબ્ધ આ પૂછ્યું તે પ્રારબ્ધ, આ સાંભળો છો તે પ્રારબ્ધ ને પુરુષાર્થ તો અંદર થઈ રહ્યો છે. એટલે જન્મથી મરણ સુધી બધું જ ફરજિયાત છે. જે ફરજિયાત છે એ બધું પ્રારબ્ધ છે. એટલે પૈણ્યા વગર છૂટકો ના થાય, રાંડ્યા વગર છૂટકો ના થાય, ભણ્યા વગર છૂટકો ના થાય, નોકરી-ધંધા વગર છૂટકો નથી. કોઈ ન્યાયથી વેપાર કરે તો ઊંધો ચાલે ને અન્યાયથી કરે તો સારો ચાલે, એ બધું જ પ્રારબ્ધ છે. સ્થૂળ ભાગ બધો જ પ્રારબ્ધ છે અને સૂક્ષ્મ ભાગ છે તે પુરુષાર્થ છે.

પ્રકૃતિ ઉકલે સંયોગાધીન

આ બધું પ્રારબ્ધ જ છે. પ્રકૃતિ પરાણે નચાવે છે. પ્રકૃતિ ઉતાવળિયાને ઉતાવળી નચાવે, આળસુને ધીમે ધીમે નચાવે. હવે ઉતાવળિયો શું કહે છે કે આ પ્રારબ્ધવાદી આળસુ છે અને હું પુરુષાર્થવાદી છું. ખરી રીતે તારું ઉતાવળિયું પ્રારબ્ધ છે અને આનું ટાઢું પ્રારબ્ધ બાંધેલું છે, બેઉ સંયોગાધીન છે. દુકાન સારી ચાલે તો પુરુષાર્થી ગણાય અને ના ચાલે તો કહે કે પ્રારબ્ધવાદી છે ! હકીકતમાં એવું નથી. પ્રારબ્ધ એટલે ‘ફ્રી ઑફ કૉસ્ટ’ વસ્તુ છે. પુરુષાર્થ એટલે આગળ લઈ જવાની વસ્તુ છે, એ કમાણીની વસ્તુ છે. એટલે એણે તો સંયમ ગુમાવ્યો, પણ તમેય સંયમ ગુમાવ્યો. માટે બેઉ અધોગતિમાં જશો. હવે તમે સંયમ રાખો તો તમારી અધોગતિ ના થાય, આ જગ્યાએ લપસી ના પડો. સામો તો લપસ્યો પણ તમેય લપસો તો ત્યાં પુરુષાર્થ ક્યાં કહેવાય ?

આ પ્રારબ્ધ-પુરુષાર્થ બહુ સમજવા જેવી વસ્તુ છે. કાલે હતી તેની તે જ ઘરેડ આજે હોય, એને પુરુષાર્થ કેમ કહેવાય તે ? છતાંય પુરુષાર્થ નથી એવું નથી. બહુ ત્યારે હજારે બે-પાંચ માણસોને હોય. ટકાવારી બહુ ઓછી હોય અને તેય પાછા જાણે નહીં કે આ પુરુષાર્થ છે. એ તો એમ જ જાણે કે જે જલદી જતો હોય તેને જ પુરુષાર્થ કહે. આપણા લોક પુરુષાર્થ તો ઉતાવળ કરવી, ધમાલ કરવી, દોડધામ કરવી, આખો દહાડો નવરો ના રહેતો હોય તેને કહે છે. બહુ પુરુષાર્થી માણસ છે, બહુ પુરુષાર્થી માણસ છે એમ કહે. અલ્યા, આ ભમરડો આખો દહાડો ફરવા માટે જ જન્મેલો છે, એને પુરુષાર્થ કેમ કહેવાય તે ?

પ્રશ્નકર્તા : કોઈ કહે કે આપણે શ્રમ કરીએ તો જ પ્રારબ્ધ મળે ને કોઈ કહે કે પ્રારબ્ધ હોય તો જ શ્રમ કરવાનો મોકો મળે, આમાં સાચું શું ?

દાદાશ્રી : આ આંખે જે જે દેખાય છે, કાને જે જે સંભળાય છે, નાકે જે જે સુગંધ આવે છે, જીભથી જે જે ચખાય છે, ચામડીથી જે જે સ્પર્શ થાય છે, આ

(પા. ૬)

પાંચ ઈન્દ્રિયોના જ્ઞાનથી જે જે અનુભવમાં આવે છે, એ બધુંય પ્રારબ્ધ છે. બોલો, હવે આવી વાત શી રીતે સમજે લોકો ?

ન ફરે પ્રારબ્ધ

જીવમાત્ર પ્રવાહ રૂપે છે. જેમ આ નર્મદાજીનાં પાણી વહ્યા કરે છે, તેમાં આપણે કશું કરતા નથી. વહેણ જ આપણને આગળ તેડી લાવે છે. ગયા અવતારમાં નવમા માઈલમાં હોય, ત્યાં સરસ સરસ આંબાના ઝાડ, કેરીઓ, બદામ, દ્રાક્ષ બધું જોયેલું હોય. સરસ બગીચા જોયેલા હોય. હવે આજે આ અવતારમાં દસમા માઈલમાં આવ્યો, ત્યારે બધું રણ જેવું મળ્યું. એટલે પેલું નવમા માઈલનું જ્ઞાન એને કૈડ્યા કરે. ત્યાં કેરીઓ માંગે, દ્રાક્ષ માંગે પણ કશાનું ઠેકાણું ના પડે. એવું આ આગળ આગળ વહ્યા જ કરે છે !

સમજ્યા વગર ન બોલાય પ્રારબ્ધ

પ્રારબ્ધ ને પુરુષાર્થ આપણા લોકો અત્યાર સુધી ગા ગા કરતા હતાને, પ્રારબ્ધમાં હશે એ થઈ રહેશે, ના બોલાય. ક્યારે પ્રારબ્ધ બોલાય કે પુરુષાર્થ કરતા કરતા અવળું થાય, કે આટલી મહેનત કરી છતાં આવું ફળ કેમ મળ્યું ત્યારે કહે, પ્રારબ્ધના ખેલ. પુરુષાર્થનું ફળ સવળું આવવું જ જોઈએ અને ન આવે તો જાણવું કે પ્રારબ્ધ છે. પહેલાનું કંઈક એનું ફળ છે આ. એટલે આ પ્રારબ્ધને સમજ્યા વગર આ ઠોકાઠોક ચાલ્યું, તેની આ દુનિયા બધી આ બેકાર છે.

આયોજન પૂર્વ ભવે, રૂપક આ ભવે

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, પ્રારબ્ધ બરાબર પણ કિસ્મત એટલે શું ?

દાદાશ્રી : કિસ્મત એ જ છે તે પ્રારબ્ધ, પૂર્વ ભવનો લાવેલો માલ તે અત્યારે વપરાય.

પ્રશ્નકર્તા : તો પછી ગયા જન્મમાં કોઈ પાપ કરેલાં એનું ફળ આ ભવમાં મળે કે ગયા જન્મમાં જ મળી ગયું હશે ?

દાદાશ્રી : ના, ગયા જન્મનાં પાપોનું ફળ આ ભવમાં જ મળે. એવું છે, ગયા જન્મમાં જે પાપ થયેલાં ને, તે આયોજન તરીકે થયેલાં. જેમ આપણે ત્યાં નર્મદા નદીનો બંધ બાંધવાનો હોય ને તો પહેલા શું થાય ? નકશા તૈયાર કરે છે ને ? તે એવું પહેલા આયોજન રૂપે થયેલા, તે પછી અત્યારે રૂપક રૂપે આવે. આ નર્મદાના બંધનું આયોજન ત્યાં થાય, પછી નકશા થાય, તે ઘડીએ એ નકશામાં બંધ ફાટી ગયો, તો પાણી ઢળી જાય બધું? ના ઢળે. એટલે નકશામાં ફેરફાર થઈ શકશે, પછી ફેરફાર નહીં થાય. એટલે ગયા અવતારે જે આયોજન કર્યું હતું, એમાં ફેરફાર થઈ શકત, પણ અત્યારે એમાં ફેરફાર શી રીતે થાય? એટલે અત્યારે આપણે ફેરફાર કરીએ તો આવતા ભવમાં ફેરફાર થાય. નહીં તો પછી આવતા ભવનો સિક્કો વાગી ગયો, એને વિધાતાના લેખ કહે છે, પછી એ ફરે નહીં.

પ્રશ્નકર્તા : ગયા ભવમાં જ આયોજન થયું હોય તો આ ભવનું આયોજન હું ક્યારે કરીશ ?

દાદાશ્રી : દરેક જન્મમાં (પછીના જન્મનું) આયોજન મહીં થયા જ કરે છે. આયોજન વગર આગળ ચાલે જ નહીં.

સંયોગ માત્ર પ્રારબ્ધ

પ્રશ્નકર્તા : પ્રારબ્ધની વાત તો સમજાઈ પણ પુરુષાર્થની વાત હજુ બરોબર ના સમજાઈ.

દાદાશ્રી : સંયોગ બાઝ્યો એ પ્રારબ્ધ અને સંયોગ અવળો આવે તે ઘડીએ સમતા રાખવી એનું નામ પુરુષાર્થ. સંયોગ જે જે બાઝે છે બધું પ્રારબ્ધ છે. તમે ‘ફર્સ્ટ કલાસ’ પાસ થયા તેય પ્રારબ્ધ અને કોઈ ‘ફર્સ્ટ ક્લાસ’ નાપાસ થયો તેય પ્રારબ્ધ. આ શબ્દો પરથી નોંધ કરજો કે જેટલા સંયોગ બાઝે છે તે બધું જ પ્રારબ્ધ છે. સવારમાં ઊઠાયું તે સંયોગ કહેવાય. સાડા સાતે ઊઠાયું તો સાડા સાતનો સંયોગ કહેવાય. એ પ્રારબ્ધ કહેવાય.

(પા. ૭)

જ્યાં સુધી કોઈનું આલંબન લેવું પડે છે ત્યાં સુધી પ્રારબ્ધ છે. જેટલી ચીજનો સંયોગ થાય એ પ્રારબ્ધ અને એની જોડે જે ભાવાભાવ ઉત્પન્ન થાય એ પુરુષાર્થ.

સાચો પુરુષાર્થ કયો ?

પ્રશ્નકર્તા : એક માણસ મારા માટે ખરાબ બોલે, મારી સામે જ બોલે અને હું એના માટે સમભાવ રાખી પુરુષાર્થ કરું, તો એ ખરેખર પ્રારબ્ધ કહેવાય કે નહીં ?

દાદાશ્રી : ના, આપણને સંયોગ બાઝે છે તે ખોટો હોય, આપણને ગાળો ભાંડે ત્યાં લોકો પુરુષાર્થ નથી કરતા અને સામી ગાળો ભાંડે, મોઢું ચઢાવે એવું કરે છે. કોઈ તમને ગાળ ભાંડે તે વખતે તમને મનમાં એમ થાય કે આ મારા જ કર્મનું ફળ છે, સામો તો નિમિત્ત છે, નિર્દોષ છે. એ ભગવાનની આજ્ઞારૂપી પુરુષાર્થ છે. તે ઘડીએ તમે સમતા રાખો તે પુરુષાર્થ છે.

સ્વાભાવિક જે જે થાય તે પ્રારબ્ધ

જગતમાં કંઈક લોકો પુરુષાર્થ કરે છે. સાવ કંઈ નાપાક નથી થઈ ગયું, પણ એ પોતે પૂરેપૂરું સમજી શકતા નથી કે આને પ્રારબ્ધ કહેવો કે પુરુષાર્થ કહેવો! એમનાથી પુરુષાર્થ સ્વાભાવિક રીતે થઈ જાય છે. પણ એ પોતે જાણતો નથી કે આમાં પેલી કયા ગ્રેડની વસ્તુ છે ને આ કયા ગ્રેડની વસ્તુ છે. પ્રારબ્ધ ને પુરુષાર્થમાં તો લોકો બસ એટલું જ જાણે છે કે મારે બસ, અગિયાર વાગે જવાનું છે, કેમ મોડું થયું ? કઢી કેમ આમ ઢોળી નાખી ? આમ કર્યું ને તેમ કર્યું. અરે, કઢી ઢોળાઈ ગઈ તો તે સંયોગ કહેવાય. આટલાથી બે જુદા ભાગ પડે કે સંયોગ અને વિયોગ બે જ સંસારમાં છે. જેટલા સંયોગ છે તેટલા વિયોગ થવાના જ છે અને સંયોગ જે થયો તેમાં સમતા રાખવી તે પુરુષાર્થ. કોઈ ફૂલાં ચઢાવે તો આમ છાતી ફૂલાવે તો તે પુરુષાર્થ ના કહેવાય. સ્વાભાવિક જે જે થાય તે પ્રારબ્ધ છે. ફૂલાં ચઢાવ્યાં તે આપણે આમ પદ્ધતિસર રહીએ; એવો પુરુષાર્થ પહેલા કોઈ દહાડો થયેલો ?

પ્રશ્નકર્તા : ના, હું જાણતો જ નહોતો કે આ પુરુષાર્થ છે.

દાદાશ્રી : તેથી અમે કહીએ છીએ કે પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થને સમજો. અને જે પુરુષાર્થ થાય છે એ પોતે જાણતો નથી. એ સ્વાભાવિક થાય છે, એ ઊંઘમાં થાય છે.

ઊંધો પુરુષાર્થ થાય, ભાવથી જ

અત્યારે તમે કોઈની જોડે જરા ગુસ્સામાં એક- બે ધોલ મારી દીધી, પછી તમને મહીં મનમાં ખરાબ લાગે કે ખોટું થયું. છતાં પેલા ભાઈ આવીને પૂછે, ‘અરે, ચંદુભાઈ આવી ધોલ મરાતી હશે, રસ્તા ઉપર આવું?’ ત્યારે તમે શું કહો ? ‘એમને મારવા જેવા જ છે, તમને ક્યાં ખબર ?’ હવે અંદરખાને જાણો છો કે ખોટું થયું છે, છતાં પેલા ભાઈ આગળ શા હારુ આવું બોલો છો ?

પ્રશ્નકર્તા : પોતાનું માન જાળવવા.

દાદાશ્રી : હા, એ ગુનામાં પેઠો પાછો. આપણે બધું એક્સેપ્ટ, એફિડેવિટ કર્યું કે આ ખોટું થઈ રહ્યું છે. હવે એને કહે ને કે ‘ભાઈ, મારાથી ખોટું થયું, ખરાબ થયું છે.’ પણ હવે ત્યાં આગળ બચાવ કરે છે. તો શું થાય ? આ પુરુષાર્થ બધો! આવા ને આવા પુરુષાર્થથી જગત લટક્યું છે ! કરતા હશે કે નહીં કરતા હોય પુરુષાર્થ આવો ?

પ્રશ્નકર્તા : એવો જ કરીએ છીએ, ઊંધો જ.

દાદાશ્રી : એ ઊંધો પુરુષાર્થ.

આ આખા સંસારકાળમાં જાગૃતિ છે એ પુરુષાર્થ છે. જાગૃતિ છે એના સિવાય બીજો પુરુષાર્થ જ નથી. પ્રારબ્ધ જોડે હંમેશાં પુરુષાર્થ હોય, પણ પુરુષાર્થ અંદર થતો હોય, ભાવથી. ભાવો ફરે છે એ પુરુષાર્થ, ક્રિયામાં ના હોય પુરુષાર્થ. ક્રિયા કોઈ માણસ (સ્વતંત્ર રીતે)

(પા. ૮)

કરી શકે નહીં. ક્રિયા તો બધું હાથ સારા હોય, પગ સારા હોય, માથું સારું હોય ત્યારે બધાના આધારે ક્રિયા થાય.

બગડે ભાવ આમ

પ્રશ્નકર્તા : ભાવ બગડે છે કઈ રીતે ?

દાદાશ્રી : આ ‘વીતરાગો’નું સાયન્સ કેવું છે? આજે એક જણે દાન આપ્યું પચાસ હજાર અને પછી એ માણસ આપણને કહેતો હોય અહીં આગળ કે આ તો શેઠના દબાણને લીધે આપ્યા છે, નહીં તો હું કોઈ દહાડોય આવા પૈસા આપું નહીં. હું કંઈ કાચી માયા નથી. બોલો હવે, ‘વીતરાગ’ના ચોપડે શું જમે થાય?

પ્રશ્નકર્તા : કાંઈ નહીં.

દાદાશ્રી : તો આપેલા એના મફત ગયા ? અત્યારે આપે છે એ મફત જાય નહીં. તે એણે રોકડા સ્થૂળમાં આપ્યા એટલે એનું ફળ સ્થૂળમાં તો એને અહીંનું અહીં મળી જવાનું. અહીં એને કીર્તિ મળે. આ જેટલું મિકેનિકલ છેને, એ મિકેનિકલ ભાગને કીર્તિ ને અપકીર્તિ બેઉ મળે છે અને પછી સર્વનાશ થઈ જાય છે. પણ એણે જે સૂક્ષ્મમાં ભાવ કર્યો હતો કે હું આપું એવો છું નહીં. તે આવતે ભવ એનું ફળ આવશે. હવે ત્યાં આગળ તો ભાવિ ભાવ કર્યો હતો તે જુએ છે.

પ્રશ્નકર્તા : પણ દાન તો આપે જ છે ને ?

દાદાશ્રી : એ દાન આપે છે તે પૂર્વભવે ભાવેલું છે માટે આજે આપે છે. પણ ઊંધી ભાવના આજે કરે છે તે એનું ફળ આવતે ભવ આવશે. અત્યારે બીજ પડી રહ્યું છે કે હું કોઈને આપું એવો છું નહીં. એટલે દાન આપ્યું છતાં બીજ અવળું પડ્યું ! તેનું ફળ આવતા ભવમાં મળે. તે આવતા ભવે શેઠ એક પૈસોય દાનમાં આપી ના શકે અને જો એવું કહે કે ‘આ પચાસ હજાર રૂપિયા આપ્યા તે બહુ સારું થયું. આ શેઠ હોત નહીં તો મારાથી અપાત નહીં. આ તો શેઠ હતા તે અપાયા મારાથી, તે બહુ સારું થયું.’

બંધન, સૂક્ષ્મકર્મથી

પ્રશ્નકર્તા : એને જ આપે કર્મ કર્યું કહો છો ને?

દાદાશ્રી : તે સૂક્ષ્મકર્મ છે. સ્થૂળકર્મનું બિલકુલ બંધન નથી, જો આ સમજો તો. તેથી આ ‘સાયન્સ’ મેં નવી રીતે મૂક્યું છે. અત્યાર સુધી સ્થૂળકર્મથી બંધન છે એવું જગતને ઠસાવી દીધું છે અને તેથી લોકો ભડક ભડક થાય છે.

જગત આખું સ્થૂળકર્મને જ સમજ્યું છે, સૂક્ષ્મકર્મને સમજ્યું જ નથી. સૂક્ષ્મને સમજ્યું હોત તો આ દશા ના હોત !

એટલે શું કહેવા માગીએ છીએ કે સ્થૂળ ફળ બધું અહીંનું અહીં જ પતી જાય એવું છે. એ ત્યાં જોડે આવે એવું નથી. પણ મહીં સૂક્ષ્મમાં તમારે આટલું ફેરવવાનું. જેમ પેલા માણસે ફેરવ્યું કે ભલે અણસમજણથી કે લૌકિક સમજણથી ફેરવ્યું કે આ શેઠના દબાણથી આપ્યું, નહીં તો હું આપું એવો નથી. પણ આ છે તે ઊંધું જ્ઞાન છે. અને મારા જેવો મળી જાય તો એને સમજણ પાડું કે બોલ, શેઠ હતા તો અપાયા, તે બહુ સારું થયું. એને સમજણ પાડ્યા વગર છતું જ્ઞાન થાય નહીં.

અંદરનો ભાવ એ સૂક્ષ્મકર્મ

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, આ સ્થૂળકર્મ વિશે વધુ સમજાવો.

દાદાશ્રી : સ્થૂળકર્મ એટલે શું તે સમજાવું. તને એકદમ ગુસ્સો આવ્યો. તારે ગુસ્સો નથી લાવવો છતાં એ આવે, એવું બને કે ના બને ?

પ્રશ્નકર્તા : બને.

દાદાશ્રી : એ ગુસ્સો આવ્યો તે એનું ફળ અહીંનું અહીં તરત મળી જાય. લોકો કહે કે ‘જવા દો ને એને, એ તો છે જ બહુ ક્રોધી.’ કોઈ વળી એને સામી ધોલ પણ મારી દે. એટલે અપજશનું કે બીજી

(પા. ૯)

રીતે એને અહીંનું ફળ મળી જાય. એટલે ગુસ્સો થવો એ સ્થૂળકર્મ છે અને ગુસ્સો આવ્યો તેની મહીં આજનો તારો ભાવ શું છે કે ‘ગુસ્સો કરવો જ જોઈએ.’ તો તે આવતા ભવનો ફરી ગુસ્સાનો હિસાબ છે. તારો આજનો ભાવ છે કે ગુસ્સો ના કરવો જોઈએ, તારા મનમાં નક્કી હોય કે ગુસ્સો નથી જ કરવો, છતાં પણ થઈ જાય છે તો તને આવતા ભવ માટે બંધન ના રહ્યું. આ સ્થૂળકર્મમાં તને ગુસ્સો થયો તો તેનો તારે આ ભવમાં માર ખાવો પડશે, તેમ છતાં પણ તને આવતા ભવનું બંધન નહીં થાય. કારણ કે સૂક્ષ્મકર્મમાં તારો નિશ્ચય છે કે ગુસ્સો ના જ કરવો જોઈએ. અને હવે કોઈ માણસ કોઈની ઉપર ગુસ્સે નથી થતો, છતાં મનમાં કહેશે કે ‘આ લોકોની ઉપર ગુસ્સો કરીએ તો જ એ સીધા થાય એવા છે’, તે આનાથી આવતા ભવે એ પાછો ગુસ્સાવાળો થઈ જાય! એટલે બહાર જે ગુસ્સો થાય છે તે સ્થૂળકર્મ છે ને તે વખતે મહીં જે ભાવ થાય છે તે સૂક્ષ્મકર્મ છે.

ભાવ બગડે તો બગડે ભવ

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, હજુ વધુ ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

દાદાશ્રી : હવે કોઈ માણસ કહેતો હોય, ‘ચોરી કરવી જ જોઈએ’ ને એ ચોરી કરતો હોય, લાંચ લેતો હોય. લોકોની જોડે સારી સારી વાતોચીતો કરે અને કહે કે ‘તને આમ કરી આપીશ, તેમ કરી આપીશ, તારું બધું કામ પૂરું કરી આપીશ.’ એની પાસે હજાર રૂપિયા લાંચના લે છે, આ બધું કાર્ય જે કરે છે, આ (પૂર્વે) યોજના હતી તે રૂપકમાં આવ્યું છે. એ જે વાત કરે છે તેય રૂપક, પેલો ભેગો થયો તેય રૂપક અને હજાર રૂપિયા લે છે તેય રૂપક છે. લાંચ લે છે, લાંચ લેવાનાં ભાવ, એને એ ‘ડિસાઈડેડ’ છે અને તે પણ રાજીખુશીથી લે છે. પણ પછી મહીં મનમાં ભાવ થાય છે કે ‘આ બધી લાંચો લઈ અને ભોગવવાનું તો મારે જ છે ને ?’ ‘આ લાંચ લેવી ના જોઈએ.’ એ આવતા ભવ માટે લાંચ નહીં લેવી જોઈએ, એવી ત્યાં આગળ યોજના ઘડાઈ ગઈ. તે આવતા ભવમાં ફરી લાંચ લેશે નહીં. આપને સમજાય છે આ રૂપરેખા?

હવે કેટલાક માણસો લાંચ લેતા નથી. તે માણસને એને ઘેર એની વાઈફ કહે છે, ‘આ તમારી જોડે બધા ભણતા હતા, તે બધાએ બંગલા બાંધ્યા, તમે એકલા જ ભાડાની રૂમમાં રહો છો.’ એટલે પેલાને થયું કે ‘આ તો મારી જ ભૂલ છે કે શું છે આ?’ એ પોતાનો સિદ્ધાંત ખરો માને છે, પોતાને શ્રદ્ધા છે કે મારો સિદ્ધાંત ખોટો નથી. આ સિદ્ધાંત સુખદાયી છે, એ બધું જ જાણે છે. જ્યારે એની સ્ત્રી એને આવું કહે છે ત્યારે મનમાં એને એમ થાય કે ‘લાંચ લેતો નથી એ મારી જ ભૂલ થાય છે.’ ત્યારે કુબુદ્ધિ ફરી વળે કે ‘ભઈ, આપણે એનું કામ કરી જ દેવાનું છે, તો એમાં લાંચ લેવામાં શું વાંધો છે?’ તે પછી એ ભાવ કરે છે કે લાંચ લેવી જ જોઈએ. એટલે પછી એ પેલા માણસને કહે છે કે ‘તારું કામ હું કરી આપીશ.’ ત્યારે પેલો માણસ કહેશે, ‘સાહેબ, હું પાંચસો રૂપિયા આપીશ.’ પણ પછી જ્યારે પેલો આપવા આવે ત્યારે એનાથી લેવાય નહીં, મહીં ગભરામણ થઈ જાય, ઉપાધિ થઈ જાય છે. કારણ કે પૂર્વભવે પ્રતિષ્ઠા કરેલી કે ‘લાંચ લેવી એ ખોટી છે, લાંચ ન જ લેવી જોઈએ.’ તે લાંચ ન લેવા દે. પેલાને કહ્યું હોય કે તું લાવજે. પણ એ હાથમાં લે તે ઘડીએ આમ ધ્રુજી જાય, સ્પર્શ ના થવા દે. એટલે એનાથી એક પૈસો લેવાય નહીં, પણ આવતે ભવે ‘લાંચ લેવી છે’ એવું એને પાછું નવું બીજ પડે છે. આ અવતારમાં કશું લીધું નહીં ને આવતા ભવના બીજ નાખ્યા.

છતાં પુરુષાર્થથી સુધરે ભવ

બીજો ઑફિસર હોય તે આ ભવે લાંચ લેતો હોય, પણ મનમાં એને એવા ભાવ થયા કરે કે ‘આ લાંચ લેવાય છે તે ખોટું છે. આવું ક્યાં લેવાય છે?’ તેનાથી આવતા ભવે ના લેવાય. અને એક પૈસો નથી લેતો છતાં લેવાના ભાવ છે, એને ભગવાન પકડે છે. એ આવતા ભવે ચોર થશે ને સંસાર વધારશે.

(પા. ૧૦)

પ્રશ્નકર્તા : અને જે પસ્તાવો કરે છે એ છૂટી રહ્યો કહેવાય ?

દાદાશ્રી : હા, એ છૂટે છે. એટલે ત્યાં કુદરતને ઘેર ન્યાય જુદી જાતનો છે. આ જેવું દેખાય છે એવું ત્યાં નથી, એ આપની સમજમાં વાત આવે છે ?

ભાવનું કારણ, અજ્ઞાનતા

પ્રશ્નકર્તા : કઈ ભૂલના આધારે આવા ભાવ થઈ જાય છે ? દા.ત. લાંચ લેવાનો ભાવ થવો.

દાદાશ્રી : એ તો એના જ્ઞાનની ભૂલ છે. ખરું જ્ઞાન શું છે, એનું એને ‘ડિસિઝન’ નથી. અજ્ઞાનતાને લઈને ભાવ થાય છે. કારણ કે એને એમ લાગે છે કે આ દુનિયામાં આવું નહીં કરું, તો મારી દશા શી થશે? એટલે એને પોતાના જ્ઞાન ઉપરેય નિશ્ચય તૂટી ગયો છે. પોતાનું જ્ઞાન ખોટું છે એવું એ જાણે છે. હવે આ જ્ઞાન એ મોક્ષનું જ્ઞાન નથી, આ વ્યવહારનું જ્ઞાન છે અને ‘ટેમ્પરરી’ રૂપે જ હોય છે કે જે સંજોગવશાત્ નિરંતર બદલાયા જ કરે.

અવળા-સવળા ભાવ, લૌકિક જ્ઞાનને આધીન

અત્યાર સુધી જે કંઈ જ્ઞાન સમજ્યો છે જગતનું, વ્યવહારિક જ્ઞાન, તે વ્યવહારિક જ્ઞાનથી આ એને કામ લે છે.

પ્રશ્નકર્તા : એ બીજા નંબરનું કામ વ્યવહારિક જ્ઞાનથી લે છે, પણ પહેલા નંબરનું જે આવ્યું એ કેવી રીતે આવ્યો ધક્કો?

દાદાશ્રી : એ વ્યવસ્થિતના આધીન. હા, એ નિર્જરા થતી વખતે કર્મની નિર્જરા થાય છે.

પ્રશ્નકર્તા : અને એ નિર્જરાને આપણે બંધ ન પાડવા માટે થાય છે ને ?

દાદાશ્રી : ત્યાં પુરુષાર્થ કરે, હવે બીજી નિર્જરા એવી હોય કે કોઈ દહાડો ચોરી ના કરતા હોય, પણ કોઈ જગ્યાએ એવા બેઠા હોયને, તે અંદર નિર્જરા તો બધી સારી જ હોય, પણ પેલો માણસ બહાર જાય ને બધું પડ્યું હોય સોનું ને એ બધું દાગીના, તો મનમાં એવો અવળો ભાવ થાયને, ત્યાં પુરુષાર્થ ઊંધો થયો કહેવાય. પણ ત્યાં લેતો નથી.

પ્રશ્નકર્તા : લેતો નથી પણ ભાવ થયો.

દાદાશ્રી : ભાવ થયો તે ઊંધો પુરુષાર્થ થયો.

પ્રશ્નકર્તા : એટલે બીજ પાડ્યું પાછું.

દાદાશ્રી : બીજ પાડ્યું.

પ્રશ્નકર્તા : હવે એ નૈમિત્તિક ધક્કાથી થયું ?

દાદાશ્રી : ના, એ પુરુષાર્થ ઊંધાથી. નિમિત્ત એ તેનાથી તે એ અહીંયા આવ્યો ને ગયો પણ પુરુષાર્થ ઊંધો કરે છે.

પ્રશ્નકર્તા : આ રીતે ગૂંચવાયેલું મનમાં, જરા સોલ્યુશન એનું નહોતું આવતું કે આ જે અંદર નૈમિત્તિક ધક્કાથી જો કંઈ ભાવ થતો હોય તો એ પણ આપણા હાથની તો વાત ના રહી.

દાદાશ્રી : ના, એવું નહીં, હાથની વાત તો ખરી જ ને ! કેમ કૂવામાં નથી પડતો ?

પ્રશ્નકર્તા : એ જે પડનાર હોય એ પડે છે, દાદાજી.

દાદાશ્રી : તે પડે છે, પણ કેમ બીજો પડતો નથી ?

પ્રશ્નકર્તા : એનું એવું છે.

દાદાશ્રી : ના, અવળા-સવળા ભાવ હોયને જ્ઞાનને આધીન.

પ્રશ્નકર્તા : એટલે ભાવ પણ કાઢવો જોઈએ એમ ?

દાદાશ્રી : ભાવ જ કાઢી નાખવાનો છે. ભાવની જ ભાંજગડ છે, આ વસ્તુની ભાંજગડ નથી. ભગવાનને

(પા. ૧૧)

ત્યાં શું હકીકત બની એની ભાંજગડ નથી. ભાવ એ ‘ચાર્જ’ છે અને હકીકત બને છે એ ‘ડિસ્ચાર્જ’ છે.

આવડા મોટા જગતમાં માણસ કઈ જાતનાં બીજ નહીં નાખતો હોય ? અને શું શું ફસાતા હશે, એ શી ખબર પડે ? સિદ્ધાંત છે ને ? પદ્ધતિસર સૈદ્ધાંતિક છે ને ?

એટલે આ પ્રારબ્ધ ને પુરુષાર્થ, એવું બધું સમજી જાય ને, તો એનું ગાડું સીધું પડી જાય. આ ભાવ ના બગડવા દે કોઈ જગ્યાએ. જ્યાં ભાવ બગડે ને તરત ભાવ સુધારે ત્યાં તો વાંધો જ નથી.

મોક્ષે જતાં નડે, સૂક્ષ્મ કર્મ જ

તારા સ્થૂળકર્મ કોઈ નડતા નથી. એ મેં ‘ઓપન’ કર્યું છે. આ સાયન્સ ‘ઓપન’ ના કરું તો મહીં ભડકાટ, ભડકાટ, ભડકાટ રહે; મહીં અજંપો, અજંપો, અજંપો રહે ! પેલા સાધુઓ કહે કે અમે મોક્ષે જઈશું. અલ્યા, તમે શી રીતે મોક્ષે જવાના છો તે ? શું છોડવાનું છે તે તો જાણતા નથી. તમે તો સ્થૂળને છોડ્યું. આંખે દેખાય, કાને સંભળાય એ છોડ્યું. એનું ફળ તો આ ભવમાં જ મળી જશે. આ સાયન્સ નવી જ જાતનું છે ! આ તો અક્રમ વિજ્ઞાન છે, જેનાથી આ લોકોને બધી રીતે ‘ફેસિલિટી’ થઈ પડે. કંઈ બૈરી છોડીને નાસી જવાય? અને બૈરી છોડીને નાસી જઈએ અને આપણો મોક્ષ થાય, એ બનેય ખરું ? કો’કને દુઃખ દઈ ને આપણો મોક્ષ થાય, એ બને ખરું? એટલે બૈરી-છોકરાની ફરજો બધી જ બજાવો. અને સ્ત્રી જે જમવાનું આપે તે નિરાંતે ખાવ, પણ એ બધું સ્થૂળ છે, એ સમજી જજો! સ્થૂળની પાછળ તમારો અભિપ્રાય એવો ના રહેવો જોઈએ કે જેથી કરીને સૂક્ષ્મમાં ચાર્જ થાય. એટલા માટે મેં તમને ‘પાંચ વાક્યો’ આપ્યાં છે. મહીં અભિપ્રાય એવો ના રહેવો જોઈએ કે ‘આ ‘કરેક્ટ’ છે, હું જે કરું છું, જે ભોગવું છું, એ કરેક્ટ છે.’ એવો અભિપ્રાય ના હોવો જોઈએ. બસ, આટલો તમારો અભિપ્રાય જ ફર્યો કે બધું થઈ ગયું.

ભાવથી બંધાય સૂક્ષ્મકર્મ

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, સૂક્ષ્મકર્મ કઈ રીતે થાય ?

દાદાશ્રી : આ કળિયુગમાં જે ઉપચાર કરવામાં આવે છે તે ઉપચાર, દવાઓ ખોટી છે. એક માણસ દાન આપ્યા કરતો હોય, ધર્મની ભક્તિ કર્યા કરે, મંદિરોમાં પૈસા આપે, બીજું બધું આખોય દહાડો કર્યા કરતો હોય તેને, જગતના લોક શું કહે કે ‘આ ધર્મિષ્ઠ છે.’ હવે એ માણસના અંદરખાને શું વિચાર હોય કે ‘કેમ કરીને ભેળું કરું ને કેમ કરીને ભોગવી લઉં !’ અંદર તો એને અણહક્કનું પડાવી લેવાની ઈચ્છા હોય. આ કળિયુગમાં લોકોને અણહક્કનું પડાવી લેવાની ઈચ્છા બહુ હોય. અણહક્કનું ભોગવી લેવામાં જ લોકો તૈયાર ! હવે બહાર મોટાં મોટાં દાન કરતો હોય, ધર્મના જ આચાર કરતો હોય પણ મહીં અણહક્કની લક્ષ્મી ને વિષયો ભોગવી લેવાના વિચારો કરતો હોય એટલે ભગવાન એનો એક પૈસોય જમે કરતા નથી. એનું શું કારણ ? કારણ એ કે એ બધાં સ્થૂળકર્મ છે. બહાર જે દેખાય છે, આચારમાં જે દેખાય છે, તે બધાં સ્થૂળકર્મ છે. લોકો આ સ્થૂળકર્મને જ આવતા ભવનાં કર્મ માને છે. પણ એનું ફળ તો અહીનું અહીં જ મળી જાય છે અને સૂક્ષ્મકર્મ કે જે અંદર બંધાઈ રહ્યું છે, જેની લોકોને ખબર જ નથી, તેનું ફળ આવતા ભવે મળે છે.

આજે કોઈ માણસે ચોરી કરી, તે ચોરી એ સ્થૂળકર્મ છે. એને તેનું ફળ આ ભવમાં જ મળી જાય છે. જેમ કે એને અપજશ મળે, પોલિસવાળો મારે, તે બધું ફળ એને અહીંનું અહીં મળી જ જવાનું. આ દાનેશ્વરી દાન આપે તે તેની લોક કીર્તિ ગાયા કરે કે ‘હેય ! મોટા દાનેશ્વરી શેઠ છે !’ અને શેઠ તો અંદર ‘મરઘાં’ માર્યા કરતો હોય ! અંદર એટલે સૂક્ષ્મકર્મ કરે તે. એટલે આ જે સ્થૂળકર્મ દેખાય છે, સ્થૂળ આચાર દેખાય છે તે ત્યાં કામ લાગે નહીં. ત્યાં તો સૂક્ષ્મ વિચાર શું છે ? સૂક્ષ્મકર્મ શું છે ? એટલું જ ત્યાં કામ લાગે. હવે જગત આખું સ્થૂળકર્મ ઉપર જ ‘એડજસ્ટ’

(પા. ૧૨)

થઈ ગયું છે. આ સાધુ-સંન્યાસીઓ બધા ત્યાગ કરે, તપ કરે, જપ કરે પણ એ તો બધું સ્થૂળકર્મ છે. એમાં સૂક્ષ્મકર્મ ક્યાં છે ? આવતા ભવ માટેનું સૂક્ષ્મકર્મ એમાં નથી. આ કરે છે એ સ્થૂળકર્મનો જશ એમને અહીં જ મળી જાય. આચાર્ય મહારાજ પ્રતિક્રમણ કરે, સામાયિક કરે, વ્યાખ્યાન આપે, પ્રવચન કરે, પણ એ તો એમનો આચાર છે, એ સ્થૂળકર્મ છે. પણ મહીં શું છે એ જોવાનું છે. મહીં જે ‘ચાર્જ’ થાય છે તે ત્યાં કામ લાગશે. અત્યારે જે આચાર પાળે છે એ ડિસ્ચાર્જ છે. આખો બાહ્યાચાર જ ડિસ્ચાર્જ સ્વરૂપ છે. ત્યાં આ લોકો કહે છે, ‘મેં સામાયિક કર્યું, ધ્યાન કર્યું, દાન કર્યું.’ તે એનો તને જશ અહીં મળશે. તેમાં આવતા ભવને શું લેવાદેવા? ભગવાન એવી કંઈ કાચી માયા નથી કે તારી આવી પોલને ચાલવા દે. બહાર સામાયિક કરતો હોય ને મહીં શું કરતો હોય ? એક શેઠ સામાયિક કરવા બેઠા હતા, તે બહાર કોઈએ બારણું ઠોક્યું. શેઠાણીએ જઈને બારણું ખોલ્યું. એક ભાઈ આવેલા, તેમણે પૂછયું, ‘શેઠ ક્યાં ગયા છે ?’ ત્યારે શેઠાણીએ જવાબ આપ્યો, ‘ઉકરડે !’ શેઠે મહીં રહ્યા રહ્યા આ સાંભળ્યું ને અંદર તપાસ કરી તો ખરેખર એ ઉકરડે જ ગયેલા હતા ! અંદર તો ખરાબ વિચારો જ ચાલતા હતા ને બહાર સામાયિક કરતા હતા. ભગવાન આવી પોલને ચાલવા ના દે. અંદર સામાયિક રહેતું હોય ને બહાર સામાયિક ના પણ હોય તો તેનું ‘ત્યાં’ ચાલે. આ બહારનાં ઠઠારા ‘ત્યાં’ ચાલે એવા નથી.

ગુનામાંથી છૂટાય, પસ્તાવાથી

પ્રશ્નકર્તા : આ ધંધો કરીએ છીએ, તેમાં કોઈકને કહીએ કે ‘તું મારો માલ વાપર, તને એમાંથી ટકા-બે ટકા આપીશું.’ એ ખોટું કામ તો છે જ ને?

દાદાશ્રી : ખોટું કામ થઈ રહ્યું છે એ તમને ગમે છે કે નથી ગમતું?

પ્રશ્નકર્તા : ગમવું એ બીજો પ્રશ્ન છે પણ ન ગમતું હોય તોય કરવું પડે છે, વ્યવહારને માટે.

દાદાશ્રી : હા, માટે જે કરવું પડે છે એટલે ફરજિયાત છે. તો આમાં તમારી ઈચ્છા શી છે ? આવું કરવું છે કે નથી કરવું ?

પ્રશ્નકર્તા : આ કરવાની ઈચ્છા નથી પણ કરવું પડે છે.

દાદાશ્રી : એ ફરજિયાત કરવું પડે, તેનો પસ્તાવો હોવો જોઈએ. અડધો કલાક બેસીને પસ્તાવો હોવો જોઈએ કે ‘આ નથી કરવું છતાંય કરવું પડે છે.’ આપણો પસ્તાવો જાહેર કર્યો એટલે આપણે ગુનામાંથી છૂટ્યા. આ તો આપણી ઈચ્છા નહીં હોવા છતાંય ફરજિયાત કરવું પડે છે, એનું પ્રતિક્રમણ કરવું પડે અને કેટલાક લોકો કહે છે, ‘ભઈ, આ કરીએ છીએ તે જ બરાબર છે, આવું જ કરવું જોઈએ.’ તો તેમને ઊંધું થશે. આવું કરીને રાજી થાય એવાય માણસો ખરાને ! આ તો તમે હળુકર્મી એટલે તમને આ પસ્તાવો થાય, નહીં તો લોકોને પસ્તાવોય ના થાય.

પ્રશ્નકર્તા : પણ ફરી રોજ તો પેલું ખોટું કરવાના જ છીએ.

દાદાશ્રી : ખોટું કરવાનો સવાલ નથી, આ પસ્તાવો લો છો એ જ તમારા ભાવ છે. થઈ ગયું એ થઈ ગયું, એ તો આજે ‘ડિસ્ચાર્જ’ છે અને ‘ડિસ્ચાર્જ’માં કોઈનું ચાલે જ નહીં. ‘ડિસ્ચાર્જ’ એટલે એની મેળે સ્વાભાવિક રીતે પરિણામ પામવું. અને ‘ચાર્જ’ એટલે શું કે પોતાના ભાવ સહિત હોવું જોઈએ. કેટલાક લોકો ઊંધું કરે છતાં ભાવમાં એમ જ રહે કે ‘આ બરાબર જ થઈ રહ્યું છે’ તો એ માર્યો ગયો જાણો. પણ જેને આ પસ્તાવો થાય છે, એનું આ ખોટું ભૂંસાઈ જશે.

પરિણામ તો, કોઝિઝ ફેરવ્યે જ ફરે

એક ભાઈ મને કહે કે ‘અનંત અવતારથી આ ક્રોધને કાઢીએ છીએ, પણ એ ક્રોધ કેમ જતો નથી ?’ ત્યારે મેં કહ્યું કે ‘તમે ક્રોધ કાઢવાના ઉપાય નહીં જાણતા હો.’ ત્યારે એ કહે કે ‘ક્રોધ કાઢવાના ઉપાય તો શાસ્ત્રમાં લખ્યા છે એ બધાય કરીએ છીએ, છતાં

(પા. ૧૩)

પણ ક્રોધ નથી જતો.’ ત્યારે મેં કહ્યું કે ‘સમ્યક્ ઉપાય હોવો જોઈએ.’ ત્યારે કહે કે ‘સમ્યક્ ઉપાય તો બહુ વાંચ્યા, પણ એમાં કશું કામ આવ્યા નહીં. પછી મેં કહ્યું કે ‘ક્રોધને બંધ કરવાનો ઉપાય ખોળવો એ મૂર્ખતા છે, કારણ કે ક્રોધ એ તો પરિણામ છે. જેમ પરીક્ષા તમે આપી હોય ને રિઝલ્ટ આવ્યું, હવે હું રિઝલ્ટને નાશ કરવાનો ઉપાય કરું, એના જેવી વાત થઈ. આ રિઝલ્ટ આવ્યું એ શેનું પરિણામ છે, તેને આપણે ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.’

આપણા લોકોએ શું કહ્યું કે ‘ક્રોધને દબાવો, ક્રોધને કાઢો.’ અલ્યા, શું કરવા આમ કરે છે ? વગર કામના મગજ બગાડો છો ! છતાં ક્રોધ નીકળતો તો છે નહીં. તોય પેલા કહેશે કે ‘ના સાહેબ, થોડો ઘણો ક્રોધ દબાયો છે.’ અલ્યા, એ મહીં છે ત્યાં સુધી એ દબાયેલો ના કહેવાય. ત્યારે પેલા ભાઈ કહે કે ‘તો આપની પાસે બીજો કોઈ ઉપાય છે ?’ મેં કહ્યું, ‘હા, ઉપાય છે, તમે કરશો ?’ ત્યારે એ કહે, ‘હા.’ ત્યારે મેં કહ્યું કે ‘એક વાર તો નોંધ કરો કે આ જગતમાં ખાસ કરીને કોની ઉપર ક્રોધ આવે છે?’ જ્યાં જ્યાં ક્રોધ આવે એને ‘નોટ’ કરી લે અને જ્યાં ક્રોધ નથી આવતો તેને પણ જાણી લે. એક વાર લિસ્ટમાં નાખી દે કે આ માણસ જોડે ક્રોધ નથી આવતો. કેટલાક માણસ અવળું કરે તોય એની પર ક્રોધ ના આવે અને કેટલાક તો બિચારો સવળું કરતો હોય તોય એની પર ક્રોધ આવે, એટલે કંઈક કારણ હશે ને ?

પ્રશ્નકર્તા : પેલા માટે મનની અંદર ગ્રંથિ બંધાઈ ગઈ હશે ?

દાદાશ્રી : હા, ગ્રંથિ બંધાઈ ગયેલી છે. તે ગ્રંથિ છોડવા હવે શું કરવું? પરીક્ષા તો અપાઈ ગઈ. જેટલી વખત એની જોડે ક્રોધ થવાનો છે એટલી વખત થઈ જવાનો છે અને એના માટે ગ્રંથિ પણ બંધાઈ ગયેલી છે, પણ હવેથી આપણે શું કરવું જોઈએ ? જેના ઉપર ક્રોધ આવતો હોય એના માટે મન બગડવા ના દેવું જોઈએ. મન સુધારવું કે ભઈ, આપણા પ્રારબ્ધના હિસાબે આ માણસ આવું કરે છે. એ જે જે કરે છે એ આપણા કર્મના ઉદય છે માટે એવું કરે છે. એવી રીતે આપણે મનને સુધારવું. મન સુધાર સુધાર કરશો અને સામાની જોડે મન સુધરે એટલે પછી એની જોડે ક્રોધ આવતો બંધ થાય. થોડો વખત પાછલી ઈફેક્ટ છે, પહેલાની ઈફેક્ટ, એટલી ઈફેક્ટ આપીને પછી બંધ થઈ જશે.

આ જરા ઝીણી વાત છે અને લોકોને જડી નથી. દરેકનો ઉપાય તો હોય જ ને ! ઉપાય વગર તો જગત હોય જ નહીં ને ! જગત તો પરિણામને જ નાશ કરવા માંગે છે.

ના હોવા ઘટે કકળાટ, પરિણામમાં

એટલે ક્રોધ-માન-માયા-લોભનો ઉપાય આ છે. પરિણામને કશું ના કરો, એના કોઝિઝને ઉડાડો તો આ બધાય જતા રહેશે. એટલે પોતે વિચારક હોવો જોઈએ. નહીં તો અજાગૃત હોય તો શી રીતે ઉપાયકરે?

જગત આખું પરિણામમાં જ કકળાટ કરી રહ્યું છે. છોકરો નાપાસ થાય તેનો કકળાટ ના હોવો જોઈએ. વાંચતી વખતે આપણો કકળાટ હોવો (કહેવું) જોઈએ, કે ભાઈ વાંચ, વાંચ ! એને ટકોર કરો, વઢો પણ નાપાસ થયા પછી તો એને કહીએ કે બેસ ભઈ, જમી લે! સૂરસાગરમાં ડૂબવા ના જઈશ!

જગત વશ થાય, પ્રેમથી જ

પ્રશ્નકર્તા : આ છોકરા ખરાબ લાઈને ચઢી જાય તો માબાપની ફરજ છેને કે એને વાળવો જોઈએ?

દાદાશ્રી : એવું છે ને, કે માબાપ થઈને એને કહેવું જોઈએ, પણ માબાપ છે જ ક્યાં અત્યારે ?

પ્રશ્નકર્તા : માબાપ કોને કહેવાય ?

દાદાશ્રી : માબાપ તો તેનું નામ કહેવાય કે છોકરો ખરાબ લાઈને ચઢ્યો હોય છતાંય એક દહાડો માબાપ કહેશે, ભઈ, આ આપણને શોભે નહીં, આ તેં શું કર્યું ? તે બીજે દહાડેથી એનું બંધ થઈ જાય!

(પા. ૧૪)

એવો પ્રેમ જ ક્યાં છે ? આ તો પ્રેમ વગરના માબાપ. આ જગત પ્રેમથી જ વશ થાય. આ માબાપને છોકરા પર કેટલો પ્રેમ છે ? ગુલાબના છોડ પર માળીનો પ્રેમ હોય તેટલો ! આને માબાપ કેમ કહેવાય ? આ મા કે બાપ તરીકેની જવાબદારી દેશના વડાપ્રધાન તરીકેની જવાબદારી કરતાંય વધારે છે, વડાપ્રધાન કરતાંય ઊંચું પદ છે.

સન્માર્ગે વાળો પ્રેમથી

છોકરામાં ખરાબ ગુણો હોય તો માબાપ તેને ટૈડકાવે છે અને કહેતા ફરે કે ‘મારો છોકરો તો આવો છે, નાલાયક છે, ચોર છે.’ અલ્યા, એ એવું કરે છે, તે કરેલાને મેલને પૂળો. પણ અત્યારે એના ભાવ ફેરવને! એના મહીંના અભિપ્રાય ફેરવને!! એના ભાવ કેમ ફેરવવા તે માબાપને આવડતું નથી. કારણ કે ‘સર્ટિફાઈડ’ માબાપ નથી. ‘સર્ટિફિકેટ’ નથી અને માબાપ થઈ ગયા છે ! છોકરાને જો ચોરીની કુટેવ પડી ગઈ હોય તો માબાપ તેને ટૈડકાવ ટૈડકાવ કરે, માર માર કરે, કે ‘તને અક્કલ નથી, તું આમ કરે છે, તેમ કરે છે.’ એમ ઝૂડ ઝૂડ કરે. આમ, માબાપ ‘એક્સેસ’ બોલે ! હંમેશાંય ‘એક્સેસ’ (વધારે પડતું) બોલેલું ‘હેલ્પ’ (મદદ) ના કરે. એટલે છોકરો શું કરે? મનમાં નક્કી કરે કે ‘છોને એ બોલ્યા કરે, આપણે તો એવું કરવાના જ.’ તે આ છોકરાને માબાપ વધારે ચોર બનાવે છે. દ્વાપર, ત્રેતા ને સત્યુગમાં જે હથિયારો હતાં તે આજે કળિયુગમાં લોકોએ વાપરવા માંડ્યાં. છોકરાને ફેરવવાની રીત જુદી છે. એના ભાવ ફેરવવાના. એના પર પ્રેમથી હાથ ફેરવીને કહેવું કે ‘આવ! છો ને તારી બા બૂમાબૂમ કરતી. એ બૂમાબૂમ કરે પણ તે આવી રીતે કોઈની ચોરી કરી, એવું કોઈ તારા ગજવામાંથી ચોરી જાય તો તને સુખ લાગે ? તે વખતે તને મહીં કેવું દુઃખ થાય ? એમ સામાનેય દુઃખ ના થાય ?’ તેવી આખી ‘થિઅરી’ છોકરાને સમજાવવી પડે. એક વખત એને ઠસી જવું જોઈએ કે આ ખોટું છે. તમે એને માર માર કરો તો એનાથી તો છોકરા હઠે ચઢે છે. ખાલી રીત જ ફેરવવાની છે.

સુધારવા આપો સાચી સમજણ

એક માણસ બધી રીતે દોષિત થયેલો હોય, એના દોષો કાપવા જોઈએ, તો દોષ એ આચાર છે અને આચાર ઉદયાધીન છે. એટલે કશું વળે નહીં અને આપણે વઢ્યા કરીએ. એ વળે નહીં, વઢ્યા કરીએ ને પેલો ઊલટો અવળા ભાવ કરે. બાપ છોકરાને વઢે કે રોજ હોટલમાં જઉં છું. પેલાને જવું નથી છતાં જાય છે, બિચારાને છૂટકો નથી. જવું નથી છતાં ઉદય (કર્મ) એને લઈ જાય છે પાછો. અને બાપ કહે છે, તું કેમ ગયો? એટલે બહુ કહે કહે કરે ને, તો છોકરો બાપને તો કહે કે હું જવાનો નથી. પણ મનમાં નક્કી કરે કે આપણે જવાના જ છીએ, એ છોને બોલે. ઊલટા ભાવ બગાડીએ છીએ. આ લોકોને બાપ તરીકે જીવતા નથી આવડતું, મા તરીકે જીવતા નથી આવડતું, ગુરુ તરીકે જીવતા નથી આવડતું. મારે બૂમો પાડવી પડે છે નરી ! કંઈ આવડે છે જીવતા?

આ જે આચાર છે આજના, એ બધા ઈફેક્ટ છે. તું કેમ અપવાસ નથી કરતો ? ત્યારે કહે, ‘મારાથી નથી થતા.’ અલ્યા મૂઆ, શેના અપવાસ નથી થતા? એ તો કંઈ કરાતા હશે ? એ તો કોઝિઝ કરેલા હોય તો અપવાસ કરાય. એટલે આજે શું કરે છે એ જોઈ લેવું જોઈએ અને જે આચાર કામના ના હોય, તેને માટે આપણે જ્ઞાન ફેરફાર કરી નાખવું જોઈએ એનું. એનું જ્ઞાન ફેરફાર કરવાનું છે. બાકી ધીબ ધીબ કરો તો ઊલટું મનમાં શું કરે કે ચોરી કરવી જ જોઈએ. એવું મનમાં નક્કી કરે. ઊલટો અવળો ચાલે. ભય ના પમાડવું જોઈએ. ફાધર કેવા સંસ્કારી હોય ! જેના સંસ્કારથી છોકરાઓ બધા ડાહ્યા થઈ જાય. આ તો એનો ઉપાય જાણો નહીં બિચારાનો! ચોરી કરી આવે છે, તે એને ખબર જ નથી ને ! એ તો એમ જ જાણે કે આ જ ચોરી કરી રહ્યો છે, તે બંધ કરવી હોય તો કરી શકાય. એ બંધ કરે તો થઈ જાય. લે ને તારું બંધ કરને, તારા જે દોષો હોય તે બંધ કર. ગુરુ મહારાજો, એ એવું કહે કે આ છોડી દો, આ છોડી દો. મહારાજ છીંકણી છોડી દોને અને આ ક્રોધ તમારો છોડી દોને.

(પા. ૧૫)

આ ક્રોધમાં તો બધાને દુઃખી કરો છો, તે છોડી દો. ક્રોધમાં આપણે કહીએ, તું ક્રોધને છોડી દે. પણ ના છોડી દે! આ જુઓને, તમારો ક્રોધ અમે સુધારી દીધોને! તમારા કાબૂમાં રહેતો ન હતો, પણ સુધારી દીધોને!

કષાયથી બગડે ભાવ અને ભવ

પ્રશ્નકર્તા : સમાજની વ્યવસ્થા પણ જાળવી રાખવી પડે, નહીં તો એ અવ્યવસ્થિત થઈ જાય.

દાદાશ્રી : ના, એ સમાજની વ્યવસ્થા જાળવી ન કહેવાય. ના સમજવાથી પોતે ગમે તેમ વર્તે, ગુસ્સો કરવાની જરૂર નથી. સમાજ એવું નથી કહેતો કે ગુસ્સો કરો.

પ્રશ્નકર્તા : પણ ધારો કે અહીંયા કોઈ ગુંડાઓ ચોરી કરતા હોય અને પોલિસવાળા એને દંડ ના કરે તો એ ચાલે નહીંને ! દંડ તો કરવો જ જોઈએને ?

દાદાશ્રી : એ તો કરવું જ પડે, એમાં ચાલે જ નહીં. દંડ કરો તેનો વાંધો નહીં, પણ ગુસ્સો થવો એ વાંધો છે. નબળાઈ ના થવી જોઈએ. મારું કહેવાનું, નબળાઈ થાય તો સામા માણસ ઉપર પ્રભાવ ના પડે અને પ્રભાવ ના પડે એટલે કાર્ય થાય નહીં. કોઈ પણ કાર્ય હંમેશાં પ્રભાવથી જ થાય છે. માટે આપણે વિચારી અને નબળાઈ હોય તો બોલવાનું નહીં. આવી નબળાઈથી માણસ ને છોકરાઓ બધા બગડી જાય છે. એનો આવતો ભવ બગાડે છે બિચારા. અત્યારે તો આપણા કહ્યા પ્રમાણે દોડે, પણ મનમાં ભાવ કરે કે આવું મને ખોટું કહે છે ને ઊંધે રસ્તે દોરે છે ! એટલે અવળું એનો આવતો ભવ બગાડે. એટલે આવતો ભવ ન બગડે એટલા માટે આપણે એને ધીમે રહીને કહેવું.

ભાવસત્તા, આપણા હાથમાં

પ્રશ્નકર્તા : ભાવ ફરે કઈ રીતે ?

દાદાશ્રી : દ્રવ્ય કોઈના તાબામાં નથી, ભાવ જ આપણા તાબામાં છે. માટે ખોટું થાય તો પસ્તાવો કરી લો. અમારું દ્રવ્ય સારું હોય ને ભાવેય સારા હોય. તમારું સ્વચ્છંદપૂર્વકનું દ્રવ્ય હોય એટલે પસ્તાવા કરવા પડે.

મહીંથી ચોરી કરવાની ગાંઠ ફૂટે છે ત્યારે તને ચોરી કરવાનો વિચાર આવે છે. મોટી ગાંઠ હોય તો બહુ વિચાર આવે અને ચોરી કરી પણ આવે. અને પાછો કહે છે કે મેં કેવી ચાલાકીથી ચોરી કરી! એવું કહે, એટલે ચોરીની ગાંઠને ખોરાક મળી જાય. પોષણ મળે એટલે નવાં બીજ પડ્યા કરે ને ચોરીની ગાંઠ મોટી ને મોટી થતી રહે. જ્યારે બીજો ચોર હોય તે ચોરી કરે ખરો પણ સાથે સાથે એને મહીં ડંખ્યા કરે કે આ ચોરી થાય તે બહુ ખોટું થાય છે, પણ શું કરું? પેટ ભરવા કરવું પડે છે. તે હૃદયપૂર્વક પશ્ચાત્તાપ કરતો રહે એટલે ચોરીની ગાંઠને પોષણ ના મળે. અને આવતા ભવ માટે ચોરી ના કરવી એવાં બીજ નાખે છે, તે બીજે ભવ ચોરી નાકરે.

‘એ’ છે પુરુષાર્થ

કોઈને કિંચિત્માત્ર દુઃખ ન થવું જોઈએ. આ તો અજાણ્યે પાર વગરનાં દુઃખ થાય છે ! સામાને દુઃખ ના થાય એવી રીતે તમે કામ લો. એ ક્રમણ કહેવાય. પણ અતિક્રમણ ક્યારે કહેવાય? તમારે ઉતાવળ હોય ને અહીં ચા પીવા ગયો હોય, પછી એ આવે કે તરત તમે બૂમાબૂમ કરો કે ‘ક્યાં ગયો હતો? નાલાયક છે ને આમ-તેમ’ આવું કરો તે અતિક્રમણ કર્યું કહેવાય. અને એ સ્વભાવિક તમારાથી થઈ જાય. તેમાં તમારે કંઈ ઈચ્છા નથી હોતી.

અતિક્રમણ થવું એ સ્વભાવિક છે, પણ પ્રતિક્રમણ કરવું એ આપણો પુરુષાર્થ છે. એટલે એ જે કર્યું હોય એ ભૂંસાઈ જાય. પ્રતિક્રમણથી પડેલો ડાઘ તરત ભૂંસાઈજાય.

ભાવ બગડે ત્યારે

તમે અત્યારે અહીં આવ્યા ને અહીં આગળ બહુ ભીડ હોય તો કો’કને એમ વિચાર આવે કે આ અત્યારે પાછો ક્યાંથી આવ્યો ? એવા મહીં વિચાર

(પા. ૧૬)

આવી જાય અને પાછી વાણી કેવી નીકળે? આવો, આવો, પધારો. વિચાર આવ્યો તે અતિક્રમણ કહેવાય. એનું પ્રતિક્રમણ કરવું જોઈએ. અંદરના ભાવ ના બગાડવા, બહારના ગમે તેવા હોય.

પ્રશ્નકર્તા : અંદર ને બહાર બન્ને ઉત્તમ હોય તો ?

દાદાશ્રી : તેના જેવું તો એકુંય નહીંને ! વખતે મહીં બગડ્યું હોય તો પ્રતિક્રમણ કરી નાખવું.

નથી ખોટો કોઈ જગત માંહી

અહીં સ્ત્રીઓ બધી જતી હોય, તેમાં કો’ક આપણને કહે કે ‘આ પેલી જોને વેશ્યા, અહીં આવી છે, ક્યાં પેઠી છે ?’ એવું તે કહેશે, એટલે એને લીધે આપણેય વેશ્યા કહી, એ ભયંકર ગુનો આપણને લાગે. એ કહે છે કે ‘સંજોગોથી મારી આવી સ્થિતિ થઈ છે, તેમાં તમે શું કરવા ગુનો કરો છો ? હું તો મારું ફળ ભોગવું છું, પણ તમે ગુનો કરો છો પાછો?’ ‘વેશ્યા તે એની મેળે થઈ છે ?’ સંજોગોએ બનાવી છે. કોઈ જીવમાત્રને ખરાબ થવાની ઈચ્છા જ નાથાય. સંજોગો જ કરાવડાવે બધું અને પછી એની પ્રેક્ટિસ પડી જાય છે. શરૂઆત એને સંજોગો કરાવડાવે છે.

એ તો પ્રારબ્ધના ખેલ છે ને ત્યાં મનમાં જે ભાવ એના માટે ખરાબ આવ્યા એ નેગેટિવ પુરુષાર્થ આપણો મહીં થયો છે. એનું ફળ આપણે ભોગવવું પડે. એને (વેશ્યા) કહ્યાનું ફળ આપણે ભોગવવું પડે, પાપ ભોગવવું પડશે. અને વિચાર આવવો એ સ્વભાવિક છે, પણ તરત જ મહીં શું કરવું જોઈએ પછી ? કે ‘અરેરે ! મારે શા માટે આવો ગુનો કરવો જોઈએ ?’ એવું તરત જ, સવળા વિચાર કરીને આપણે લૂછી નાખવું જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : માફી માંગી લેવી જોઈએ ?

દાદાશ્રી : હા, મનમાં માફી માંગી લેવી જોઈએ. પ્રતિક્રમણ કરવું જોઈએ.

પ્રશ્નકર્તા : મન-વચન-કાયાથી જાણતા કે અજાણતા જે કંઈ ભૂલચૂક થઈ હોય, તેની માફી માગું છું.

દાદાશ્રી : હા, ‘મહાવીર’ ભગવાનને સંભારીને કે ગમે તેને સંભારીને, ‘દાદા’ને સંભારીને, પ્રતિક્રમણ કરી લેવું જોઈએ કે અરેરે ! એ ગમે તેવો હોય, મારા હાથે કેમ અવળું થયું ? સારાને સારું કહેવામાં દોષ નથી, પણ સારાને ખોટું કહેવામાં દોષ છે અને ખોટાને ખોટું કહેવામાંય બહુ દોષ છે, જબરજસ્ત દોષ! કારણ કે ખોટો એ પોતે નથી, એના પ્રારબ્ધે એને ખોટો બનાવ્યો છે. પ્રારબ્ધ એટલે શું ? એના સંજોગોએ એને ખોટો બનાવ્યો, એમાં એનો શો ગુનો?

નક્કી કરવા જેવો ‘પ્રોજેકટ’

આ લોકો વગર કામના માર ખા ખા કરે છે. આ જગતમાં તમારો કોઈ બાપોય ઉપરી નથી. તમે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર છો. તમારો પ્રોજેક્ટ પણ સ્વતંત્ર છે પણ તમારો પ્રોજેક્ટ એવો હોવો જોઈએ કે કોઈ જીવને તમારા થકી કિંચિત્માત્ર દુઃખ ના થાય. તમારો પ્રોજેક્ટ બહુ મોટો કરો, આખી દુનિયા જેવો કરો.

પ્રશ્નકર્તા : એ શક્ય છે ?

દાદાશ્રી : હા, મારો બહુ મોટો છે. કોઈ પણ જીવને દુઃખ ના થાય એવી રીતે હું રહું છું.

પ્રશ્નકર્તા : પણ બીજા માટે તો એ શક્ય નથીને ?

દાદાશ્રી : શક્ય નથી, પણ એનો અર્થ એવો નથી કે બધા જીવોને દુઃખ આપીને આપણો પ્રોજેક્ટ કરવો.

એનો કંઈક નિયમ તો રાખવો જોઈએને કે ઓછામાં ઓછું કોઈને દુઃખ થાય એવો પ્રોજેક્ટ કરી શકાય ? હું તમને તદ્દન અશક્ય છે તે કરવાનું નથી કહેતો.

(પા. ૧૭)

દુઃખ ના હોજો કોઈને મારા થકી

પ્રશ્નકર્તા : કોઈને દુઃખ જ નથી, તો પછી આપણે બીજાને દુઃખ દઈએ તો એને દુઃખ કેવી રીતે થાય ?

દાદાશ્રી : દુઃખ એની માન્યતામાંથી ગયેલું નથી ને ? તમે મને ધોલ મારો તો મને દુઃખ નહીં થાય, પણ બીજાને તો એની માન્યતામાં છે એનાથી દુઃખ છે. એટલે એને મારશો તો એને દુઃખ થશે જ. ‘રોંગ બિલીફ’ હજી ગઈ નથી. કોઈ આપણને ધોલ મારે તો આપણને દુઃખ થાય છે, એ ‘લેવલ’થી જોવું. કો’કને ધોલ મારતી વખતે મનમાં આવવું જોઈએ કે મને ધોલ મારે તો શું થાય ?

આપણે કોઈની પાસેથી રૂપિયા દસ હજાર ઉછીના લાવ્યા, પછી આપણા સંજોગ અવળા થયા એટલે મનમાં વિચાર આવે કે ‘પૈસા પાછા નહીં આપું તો શું થવાનું છે !’ તે ઘડીએ આપણે ન્યાયથી તપાસ કરવી જોઈએ કે ‘મારે ત્યાંથી કોઈ પૈસા લઈ ગયો હોય ને એ મને પાછા ના આપે તો શું થાય મને?’ એવી ન્યાયબુદ્ધિ જોઈએ. એમ થાય તો મને બહુ જ દુઃખ થાય, તેમ સામાને પણ દુઃખ થશે. માટે ‘મારે પૈસા પાછા આપવા જ છે’ એવું નક્કી જોઈએ અને એવું નક્કી કરો તો પાછું આપી શકાય.

પ્રશ્નકર્તા : મનમાં એમ થાય કે આ દસ કરોડનો આસામી છે તો આપણે તેને દસ હજાર નહીં આપીએ તો કંઈ તકલીફ નહીં થાય.

દાદાશ્રી : એને તકલીફ નહીં થાય એવું તમને ભલે લાગતું હોય, પણ તેવું નથી. એ કરોડપતિ એના છોકરા માટે એક રૂપિયાની વસ્તુ લાવવી હોય તો સાચવી સાચવીને લાવે. કોઈ કરોડપતિને ઘેર તમે પૈસા રખડતા મૂકેલા જોયા ? પૈસો દરેકને જીવ જેવો વહાલો હોય છે.

ભાવના ભાવે આવશે ઉકેલ

આપણા ભાવ એવા હોવા જોઈએ કે આ જગતમાં આપણા મન-વચન-કાયાથી કોઈ જીવને કિંચિત્માત્ર દુઃખ ન હો.

પ્રશ્નકર્તા : પણ એ રીતે સામાન્ય મનુષ્યને અનુસરવું મુશ્કેલ પડે ને ?

દાદાશ્રી : હું તમને આજે ને આજે તે પ્રમાણે વર્તવાનું કહેતો નથી. માત્ર ભાવના જ કરવાની કહું છું. ભાવના એટલે તમારો નિશ્ચય.

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, ખાલી ભાવ જ કરવાનો, બીજું કંઈ નહીં ?

દાદાશ્રી : જે ચાર્જ થયેલું છે તે ડિસ્ચાર્જ થાય છે. તે સંયોગ સ્વરૂપે ડિસ્ચાર્જ થાય છે અને અવળો સંયોગ બાઝયો હોય તેને સવળો કરી લેવો એ પુરુષાર્થ છે. લપસવામાં તો સહુ કોઈ લપસે, એમાં તે શું પુરુષાર્થ કર્યો કહેવાય ? લપસવામાં અટકવું એનું નામ પુરુષાર્થ કહેવાય. આ તો સાવ આંધળાભૂત થઈને ભટકાય છે અને પોતાની જાતને શુંય માને છે! આ બધું સમજવું પડશે ને ? ખોટી વાતને સત્ય માનવામાં આવી છે તે ક્યારે આરે જશે અને ક્યારે આનો પારેય આવશે ? જેનો આરો ના આવે, તેનો પાર આવે ખરો?

ચાર્જ-ડિસ્ચાર્જનું સાયન્સ

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, ચાર્જ એટલે શું ?

દાદાશ્રી : એક મોટર છે એ ચાવી આપવાથી ચાલતી હોય, તે ચાવી આપતી વખતે એને ચાર્જ કહેવાય છે. પછી એને ‘ડિસ્ચાર્જ’ તરીકે મૂકી ત્યાર પછી એ આપણી સત્તામાં ખરી ?

પ્રશ્નકર્તા : ના.

દાદાશ્રી : પછી એ આપણી સત્તામાં નહીં. જેટલી ચાવી આપી હશે તેટલી જ જશે. અડધી આપી હશે તો અડધે જશે ને પા ભાગની આપી હશે તો તેટલી જ જશે અને આખી ચાવી આપી હશે તો

(પા. ૧૮)

આખી જશે. તેને આપણે અટકાવી ના શકીએ. આને ‘ડિસ્ચાર્જ’ કહેવાય છે. એવું જ આ વાણી બધી ‘ડિસ્ચાર્જ’ થઈ રહી છે. ત્રણ બઙ્ખટરીઓ ‘ડિસ્ચાર્જ’ થઈ રહી છે; વાણીની, વર્તનની અને મનની. વિચારો તમારી ઈચ્છા ના હોય તોય નિરંતર ‘ડિસ્ચાર્જ’ થયા જ કરે. ગમતા હોય કે ના ગમતા હોય, પણ વિચારો તો નિરંતર ‘ડિસ્ચાર્જ’ થયા જ કરવાના. એક બાજુ આ ત્રણ બઙ્ખટરીઓ ‘ડિસ્ચાર્જ’ થાય છે ને નવી ત્રણ બઙ્ખટરીઓ ચાર્જ થયા જ કરે છે, નવું મન બંધાયા કરે છે, નવી વાણી રેકોર્ડ થયા જ કરે છે. જ્યાં સુધી પોતાને સ્વરૂપનું જ્ઞાન નથી, કોઈ ‘બેઝમેન્ટ’ નથી, ત્યાં સુધી નવી બઙ્ખટરીઓ પછી ‘ચાર્જ’ થયા કરે અને એ પછી ડિસ્ચાર્જ થયા કરે. એટલે આ ખાલી બઙ્ખટરીઓ જ છે. ‘હું ચંદુલાલ છું’ એ આરોપિત ભાવ છે, ત્યાં સુધી બઙ્ખટરીઓ ચઢ્યા કરે અજ્ઞાનને લઈને. જૂની તો ‘ડિસ્ચાર્જ’ થયા જ કરવાની દરેકને, અજ્ઞાનીને, જ્ઞાનીને, જાનવરોને, બધાને ‘ડિસ્ચાર્જ’ થયા જ કરવાની. એ ‘ડિસ્ચાર્જ’માં કંઈ મહેનત કરવાની હોતી નથી. ‘ડિસ્ચાર્જ’ સ્વભાવ એટલે એની મેળે ‘ડિસ્ચાર્જ’ થયા જ કરે બધું.

ચાર્જ ઉદિત કર્મ છે અને ડિસ્ચાર્જ અસ્તિત (આથમતાં) કર્મ છે.

‘ડિસ્ચાર્જ’ વખતે, અજ્ઞાનતાથી ‘ચાર્જ’

પ્રશ્નકર્તા : હજુ વધુ ફોડ પાડોને, દાદા.

દાદાશ્રી : માણસમાં ઊંઘવાનીય શક્તિ નથી, જાગવાનીય શક્તિ નથી, જવાનીય શક્તિ નથી, આવવાનીય શક્તિ નથી, કોઈ પણ પ્રકારની શક્તિ એનામાં નથી. મનુષ્યમાં ફક્ત ‘ચાર્જ’ કરવાની શક્તિ છે અને તેય પોતાની સ્વતંત્ર શક્તિ નથી, એ ‘ડિસ્ચાર્જ’ના ધક્કાથી ‘ચાર્જ’ થઈ જાય છે. જો ‘ચાર્જ’ કરવાની એની સ્વતંત્ર શક્તિ હોતને, તો તો પછી કોઈ દહાડો મોક્ષે જઈ શકત જ નહીં. કારણ કે પછી એ ગુનેગાર ગણાય અને ગુનેગાર થયો એટલે મોક્ષે જઈ શકે નહીં.

આખું જગત, ચાર્જને વશ

જન્મ્યો ત્યાંથી મર્યો ત્યાં સુધી બધું જ ડિસ્ચાર્જ થયા કરે છે. અત્યારનું મનુષ્યપણું તે ડિસ્ચાર્જ છે. ગયા અવતારમાં મનુષ્યપણું ચાર્જ કરેલું, તે હવે ડિસ્ચાર્જ થાય છે. ડિસ્ચાર્જનો તો ભગવાનેય વાંધો ઊઠાવતા નથી, પણ ડિસ્ચાર્જ વખતે તારું ધ્યાન ક્યાં વર્તે છે તેની કિંમત છે. ભગવાનનાં દર્શન કરવા મંદિરે ગયો ને ભગવાનની મૂતિનાં દર્શન કર્યાં ને જોડે જોડે બહાર જોડા મૂક્યા તેનોય ફોટો પાડ્યો. તે દર્શન કર્યાં તે ડિસ્ચાર્જ થયું અને જોડાનો ફોટો પાડ્યો તે ચાર્જ કર્યું.

ઈચ્છા મુજબ થાય તેય પણ ‘ડિસ્ચાર્જ’ છે, ના ઈચ્છા થાય તે પણ ‘ડિસ્ચાર્જ’ છે. એનો સ્વભાવ એ ‘ડિસ્ચાર્જ’નો બતાવે છે.

રસ્તે જતા ગમો-અણગમો ઉત્પન્ન થાય તેવું બન્યા કરે. આપણી ઈચ્છા ના હોય છતાં ગમો-અણગમો થયા કરે પણ તે શાથી ગમે છે અને શાથી નથી ગમતું, તેનો કોઈ વિચાર જ કરતું નથી. તારી ઈચ્છા ના હોય તોય તે ફરે તેમ નથી. તારી ઈચ્છાની વાત નથી. જન્મ્યો ત્યારથી મન-વચન-કાયાની ત્રણેય બઙ્ખટરીઓ ડિસ્ચાર્જ થયા કરે છે. કારણ કે પૂર્વે ચાર્જ કરેલું છે તેથી. ડિસ્ચાર્જ થાય ત્યારે ખબર પડે કે અવળું ચાર્જ કરેલું હતું. એટલે ફરી સવળું ચાર્જ કરશો તો ફરી સવળી લાઈફ જશે. બાકી અત્યારે તો બધી ફિલ્મ પડી ગયેલી છે. હવે જે ભજવવાની છે તે ભજવો. જે ફિલ્મ પડદા ઉપર અત્યારે દેખાય છે તેનું શૂટિંગ તો પહેલા ક્યારનુંય થઈ ગયેલું છે, પણ અક્કરમી અત્યારે પડદા ઉપર ફિલ્મ જુએ છે. તે ના ગમતું આવે છે ત્યારે પાછો કહે છે, કે ફિલ્મ કટ કરો, કટ કરો. તે મૂઆ, હવે શી રીતે કટ થાય ? એ તો જ્યારે શૂટિંગ કરતો હતો, ચાર્જ કરતો હતો ત્યારે વિચારવું હતું ને ! હવે તો કોઈ બાપોય ફેરવી ના શકે. માટે રાગ-દ્વેષ કર્યા વગર ચૂપચાપ ફિલ્મ પૂરી કરી નાખ.

ગમે તેના પર રાગ અને ના ગમે એની ઉપર

(પા. ૧૯)

દ્વેષ ! એટલે રાગ, દ્વેષ અને ‘હું ચંદુલાલ છું’ એ અજ્ઞાન આટલાથી આ જગત ચાલી રહ્યું છે. જૈનો રાગ, દ્વેષ અને અજ્ઞાન કહે છે અને વેદાંતીઓ મળ, વિક્ષેપ અને અજ્ઞાન કહે છે.

જગત આખુંય ચાર્જને જ વશ થઈ ગયેલું છે.

ચાર્જ એ ભગવાનની આજ્ઞા વિરુદ્ધ છે, ડિસ્ચાર્જ એ ભગવાનની આજ્ઞા વિરુદ્ધ નથી.

‘કર્તાપદ’નું ભાન છે ત્યાં સુધી ‘ચાર્જ’ થયા જ કરે. અક્રમ માર્ગમાં તમારું કર્તાપદ ‘અમે’ ઉડાડી મૂકીએ છીએ. ‘હું કરું છું’ એ ભાન ઊડી જાય છે ને ‘કોણ કરે છે’ એની સમજણ પાડી દઈએ છીએ. એટલે ‘ચાર્જ’ થતું બંધ થઈ જાય છે ! પછી રહ્યું શું? ખાલી ‘ડિસ્ચાર્જ’ સ્વરૂપ !

પ્રશ્નકર્તા : આ ભાવ ડિસ્ચાર્જ છે અને આ ભાવ ચાર્જ છે, એવું આપણને અંદર ફરક કેવી રીતે ખબર પડે ?

દાદાશ્રી : ‘હું ચંદુભાઈ છું’ એટલી જ તમને શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં સુધી ચાર્જ ભાવ થાય. પણ તમે ‘શુદ્ધાત્મા છો’, એ ચાર્જ ભાવ બંધ થઈ ગયો, નવા કર્મો બંધાતાં અટકી ગયા.

પ્રશ્નકર્તા : દાદા, હવે આપે આ જે કહ્યું કે જ્ઞાન પછી ભાવના ભાવવાની નથી અને કોઝીઝ પડવાના નથી તો પછી પુરુષાર્થ ક્યાં આવ્યો?

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ તો, આપણે પોતાના સ્વરૂપનો પુરુષાર્થ કરવાનો છે. પુરુષ થયા માટે પુરુષાર્થ કરવાનો છે. એટલે જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા એ પુરુષાર્થ. એ પુરુષાર્થને આમ સ્વભાવ કહેવાય છે. સ્વભાવ જ છે એનો જ્ઞાતા-દ્રષ્ટાનો. કરવાનું કશું રહેતું નથી. સ્વભાવ છે પણ વ્યવહારમાં શબ્દ બોલવા પડે, પુરુષાર્થ ! બાકી સ્વભાવ છે એનો જ્ઞાતા-દ્રષ્ટાનો. આત્માનો બીજો કંઈ પુરુષાર્થ નથી. જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા જ એનો પુરુષાર્થ છે ને પરમાનંદ એનું પરિણામ છે.

લૌકિક પુરુષાર્થ - અલૌકિક પુરુષાર્થ

પુરુષાર્થ કોને કહેવાય ? સ્વતંત્રપણું હોય, સ્વાધીન હોય, પરાધીન ના હોય. અહીં તો બીજા સંયોગો ભેગા થાય ત્યારે કાર્ય થાય. ‘સાયન્ટિફિક સરકમસ્ટેન્શિયલ એવિડન્સ’ના આધારે થાય છે તે પ્રારબ્ધ છે.

પ્રશ્નકર્તા : તો પછી તમે કહો કે આત્મા સ્વાધીન કે પરાધીન ?

દાદાશ્રી : સ્વાધીનેય છે અને પરાધીનેય છે. અજ્ઞાનના આધારે પરાધીન છે અને જ્ઞાનના આધારે સ્વાધીન એટલે પુરુષ છે, પુરુષાર્થ સહિત છે. ત્યાં સુધી પુરુષાર્થ છે જ નહીં કોઈ જાતનોય. એ ભ્રાંત પુરુષાર્થ છે તેય એવિડન્સના આધારે, નૈમિત્તિકના આધારે છે. એટલે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ થાય પછી જે પુરુષાર્થ થાય તે પુરુષ થયા પછીનો છે. પછી આત્મા સ્વાધીન છે.

પ્રશ્નકર્તા : જ્ઞાન થઈ જાય એટલે આત્મા સ્વાધીન થાય એટલે આત્માને કંઈ કરવાનું રહેતું નથી. જો અજ્ઞાન હોય તો આત્મા પરાધીન છે. એટલે આપણે કંઈ કરવાનું રહેતું નથી. એટલે કોઈ પણ સંજોગોમાં જ્ઞાન હોય કે ના હોય, આત્માએ કંઈ કરવાનું રહેતું જ નથી ?

દાદાશ્રી : આત્મા જ્ઞાન થયા પછી જ પુરુષાર્થ કરે છે.

પ્રશ્નકર્તા : પુરુષાર્થ વગર જ્ઞાન ના થાય અને તમે કહો છો જ્ઞાન થયા પછી પુરુષાર્થý થાય કેવી રીતે?

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ વગર જ્ઞાન થાય નહીં, જ્ઞાન પછી પુરુષાર્થ થાય.

પ્રશ્નકર્તા : અને એને પહેલા પુરુષાર્થ ના જોઈએ?

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ હોય જ નહીંને ! નિરંતર

(પા. ૨૦)

પરસત્તામાં જે જીવો છે, એને પુરુષાર્થ કેવો બિચારાને? કહેવો હોય તો ભ્રાંત પુરુષાર્થ કહેવું પડે કે ભઈ, શા આધારે આગળ વધે છે ? તો નૈમિત્તિક પુરુષાર્થ, ભ્રાંત પુરુષાર્થ છે.

પ્રશ્નકર્તા : અજ્ઞાનમાં જેને પુરુષાર્થ માને છે તે નૈમિત્તિક પુરુષાર્થ છે ?

દાદાશ્રી : એય પુરુષાર્થ ન્હોય, એ તો ભાન જ નથી. જ્ઞાનમાં ભાગ્યે કોઈ માણસ સમજતો હોય કે આને પુરુષાર્થ કહેવાય.

પ્રશ્નકર્તા : તો કહે છે કયા જોરે આત્માને જ્ઞાન થાય ? જો અજ્ઞાન દશામાં પુરુષાર્થ ન હોય તો કયા બળે આત્માને જ્ઞાન થાય ? અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાનમાં આવે?

દાદાશ્રી : પુણ્યૈના બળે.

પ્રશ્નકર્તા : એનો અર્થ હું એમ કહું છું કે મહાવીર સ્વામી કે બુદ્ધ ભગવાન એ બધાએ પહેલા પુરુષાર્થ કર્યો જ નહીં ? જ્ઞાન થયા પછી જ પુરુષાર્થ કર્યો ?

દાદાશ્રી : પુરુષાર્થ જ્ઞાન થયા પછી જ થાય, પહેલા હોય નહીં. ભ્રાંતિ જ હોય. પુરુષ થયા પછી પુરુષાર્થ. પ્રકૃતિ ને પુરુષ બે જુદા પડે. જ્ઞાન થાય એટલે પુરુષાર્થ શરૂ થાય અને ત્યાં સુધી પ્રકૃતિ ને પુરુષ બે એકાકાર છે. તન્મયાકાર છે ત્યાંથી ભ્રાંતિ છે.

એને ઈગોઈઝમ કહ્યો છે, લૌકિક પુરુષાર્થ કહ્યો. આ લોકો પુરુષાર્થ કહે, એટલે તમે ખુશ થઈ જાવ. પણ મારા જેવો લૌકિક બોલે એટલે તમને ખૂંચે છે. લૌકિક એટલે લોકે માનેલો પુરુષાર્થ, ખાલી ઈગોઈઝમ છે.

પ્રશ્નકર્તા : આમાં કંઈક ક્ષયોપશમનો ભાવ આવે કે નહીં ?

દાદાશ્રી : કશુંય આવે-કરે નહીં, બધા સાયન્ટિફિક સરકમસ્ટેન્શિયલ એવિડન્સ. તમારા પુણ્યૈ ભારે, તે એક પુણ્યૈ ભારે ને બીજા બધા સંયોગો ભેગા થયા હોય ને ટાઈમ મળ્યો, ફલાણું મળ્યું, મિત્ર મળ્યા અને તમે સંયોગ (ભેગા) થઈને અહીં આવી શક્યા. તમને પાછી મોટર મળે છે, રસ્તામાં આવતા આવતા. સંજોગો મળેલાને ? ગાડી મળી હશે, મોટર મળી હશે, કશું મળ્યું’તું ?

પ્રશ્નકર્તા : બરાબર છે.

દાદાશ્રી : અને તે સામાસામી અથડાય નહીં, એવું પણ બનેને ?

પ્રશ્નકર્તા : એ બરાબર છે.

દાદાશ્રી : અહીં આવવા માટે તમને કશું અથડાયું-કર્યું નહીં, તો આવી શક્યાને ?

પ્રશ્નકર્તા : આય ઉદયિક ભાવ છે ?

દાદાશ્રી : ઉદય તો, ઉદય સિવાય બીજું શું છે? આ તમારો ઉદય, પુણ્યનો ઉદય છે, મોટો મહાન પુણ્યનો ઉદય છે. તેથી આપને અહીં આગળ જ્ઞાની પુરુષના દર્શન થયા.

સમજો મારી વાત, બધું સમજો પૂરેપૂરું. જો હું પુરુષાર્થ કહીશ પણ એકલો પુરુષાર્થ નહીં બોલું હું. હું લૌકિક પુરુષાર્થ બોલીશ.

પ્રશ્નકર્તા : અલૌકિક પુરુષાર્થ કયો કહેવાય ?

દાદાશ્રી : અલૌકિક પુરુષાર્થ પુરુષ થયા પછી હોય, જેને ઈગોઈઝમ ના હોય. અને અલૌકિક પુરુષાર્થમાં આવો પુરુષાર્થ હોય જ નહીં. આ જે તમે કરો છોને, એ પુરુષાર્થ અલૌકિક પુરુષાર્થમાં હોય નહીં, કે હું સંડાસ જઈ આવ્યો, મેં ખાધું, મેં પીધું, હું છે તે સત્સંગ કરવા ગયો, સ્વાધ્યાય કરવા ગયો. એ બધું અલૌકિક પુરુષાર્થમાં ના હોય. તમને (આ) બધું છે એ પુરુષાર્થ, એવો કોઈ પુરુષાર્થ ના હોય. કારણ કે એ પુરુષાર્થ ન્હોય, એનું શું કારણ છે કે આ પરસત્તા કરી રહી છે અને તમે માનો છો કે ‘હું કરું

(પા. ૨૧)

છું’ એટલું જ છે. એ લોકો નહીં માને. પરસત્તા એ પરસત્તા એવું આપને સમજાય કે કંઈક પરસત્તા કરી રહી છે ? તમારી જે સત્તા નથી, તેને મારી સત્તા માનીને બોલો છો, એનું નામ ઈગોઈઝમ છે.

ફરજિયાતમાં ‘ઈગોઈઝમ’ ના કરે, એનું નામ પુરુષાર્થ. સાચો પુરુષાર્થ ક્યારે ઉત્પન્ન થાય ? ‘જ્ઞાની પુરુષ’ પુરુષ બનાવે, ત્યાર પછી પુરુષાર્થ. ત્યાં સુધી તો પ્રકૃતિના આધારે ચાલી રહ્યું છે.

આ તો પ્રકૃતિ પરાણે નચાવે છે, તેમાં તમે કહો છો કે હું કરું છું આ. એને ભ્રાંતિનો પુરુષાર્થ કહેવાય. એ સાચો પુરુષાર્થ ન હોય. પુરુષ અને પ્રકૃતિ બે જુદાં પડ્યાં પછી જ સાચો પુરુષાર્થ થાય.

એકધારો સવળો ભાવ એ જ ખરો પુરુષાર્થ

પુરુષાર્થ તો પુરુષ થયો, જ્યાં જાગ્રત થયો, એટલે પોતાની ભૂલો દેખાવા માંડી. નિષ્પક્ષપાતપણે દેખાવા માંડ્યું. ચંદુભાઈનો એકેએક દોષ સમજતા થાય ત્યારે નિષ્પક્ષપાતપણું થયું. ત્યારે જજમેન્ટ પાવર (નિર્ણય શક્તિ) આવે, ત્યાર પછી ખરો પુરુષાર્થ મંડાય.

આપણા વાણી, વર્તન ને વિનયમાં ફેર થાય છે કે કેમ, એ પણ આપણે સ્ટડી કરતા રહેવું જોઈએ. થોડી થોડી વાણી ફરતી જાય છે કે નહીં? દાદાના જેવું થવું જ પડશેને ? તો જ મોક્ષે જવાશે. મોક્ષમાં તો એક જ જાતની ક્વૉલિટીને ? સોએ સો ટચ પૂરા ને ? એમાં કંઈ દસ ટચ ચાલે કંઈ ? એટલે આખો શુદ્ધિકરણનો માર્ગ છે આ.

મોક્ષે જવાની કંઈક ભાવના હોય, જે કંઈક પ્રાપ્ત કરવાની ભાવના હોયને, તેની મહીં તન્મયાકાર વૃત્તિ રહે, એટલે એ બાજુની તીવ્રતા હોવી જોઈએ. તીવ્રતા એટલે પોતાનો જબરજસ્ત પુરુષાર્થ હોવો જોઈએ.

જ્ઞાન-અજ્ઞાન ભેદે તે રિયલ પુરુષાર્થ

પ્રશ્નકર્તા : આ જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનો ભેદ કરે એ જ પુરુષાર્થ ?

દાદાશ્રી : એ જ પુરુષાર્થ. તમે શુદ્ધાત્મામાં રહો, શુક્લધ્યાનમાં તે પુરુષાર્થ. તમે શુદ્ધાત્મામાં છો તો કો’ક તમને અપમાન કરતો હોય ત્યારે તો તમને એમ લાગે છે કે આ આવું કરી રહ્યો છે. એ કરી રહ્યો છે એવું માનો છો, એ તમારી સમજણમાં ભૂલ છે. એય શુદ્ધાત્મા છે અને એ કરે છે એ તો બધું ઉદયકર્મના આધીન કરે છે, એ પોતે કરતો નથી. એ બિચારો ઉદયકર્મને આધીન છે. ભમરડો ફરે છે અને સહુ સહુના ઉદયકર્મો સામસામી વ્યવહાર પતાવી દે. આપણે જોયા કરવાનું કે આ બે પુદ્ગલો શું લઠ્ઠબાજી કરે છે. આને જે જુએ છે એ પુરુષાર્થ છે.

‘ચંદુભાઈ’ શું કરી રહ્યા છે એને ‘તમારે’ જોવું’, એનું નામ ‘પુરુષાર્થ’. જ્યારે ભ્રાંત પુરુષાર્થ કયો ? જે થઈ રહ્યું છે એમાં શો ભાવ હતો ને શો ભાવ ન હતો એ જ ભ્રાંત પુરુષાર્થ. ભ્રાંત પુરુષાર્થમાં વચ્ચે ભાવ આવે ને યથાર્થ પુરુષાર્થમાં જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા.

એટલે તમે જ્ઞાતા-દ્રષ્ટા રહ્યા એટલે છેલ્લું જે જ્ઞાન-અજ્ઞાન ભિન્ન ભેદાયા પછી જુદું રહે છે, એ પોતાનો સ્વભાવ. પછી સ્વભાવમાં આવી ગયો. સ્વભાવ એટલે જ આ સિદ્ધક્ષેત્રમાં જે સ્વભાવ છે, તેનો તે (તેવો) સ્વભાવ ઉત્પન્ન થાય છે. એમ કરતાં કરતાં નિવેડો આવશે. નિવેડો આવી રીતે જ આવેને!

જય સચ્ચિદાનંદ